فرق مهریه عندالمطالبه با عندالاستطاعه چیه

مهریه عندالمطالبه به مالی اطلاق می شود که زن می تواند بلافاصله پس از عقد نکاح و در هر زمان، آن را از همسر خود مطالبه کند و مرد مکلف به پرداخت است؛ در مقابل، مهریه عندالاستطاعه زمانی قابل مطالبه است که زن توانایی مالی مرد را برای پرداخت آن اثبات کند.

مفهوم مهریه، به عنوان یک حق مالی برای زن، از دیرباز در نظام حقوقی و فرهنگی ایران جایگاه ویژه ای داشته است. این حق که در زمان عقد نکاح تعیین می شود، می تواند به اشکال مختلفی تعریف گردد که دو نوع عمده و پرکاربرد آن، مهریه عندالمطالبه و مهریه عندالاستطاعه هستند. شناخت دقیق تفاوت های این دو نوع مهریه، نه تنها برای زوجین در آستانه ازدواج جهت انتخابی آگاهانه حیاتی است، بلکه برای افرادی که درگیر پرونده های حقوقی مربوط به مهریه هستند نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. تمایز این دو نوع مهریه، پیامدهای حقوقی و عملی متفاوتی را در بر دارد که بر نحوه مطالبه، ضمانت های اجرایی و حتی حقوق و وظایف طرفین تأثیرگذار است. درک عمیق این ابعاد، به افراد کمک می کند تا با دیدی جامع تر به این موضوع مهم در حقوق خانواده بنگرند و از حقوق خود به طور کامل مطلع شوند.

مفهوم و ابعاد حقوقی مهریه عندالمطالبه

مهریه عندالمطالبه، رایج ترین و شناخته شده ترین نوع مهریه در جامعه ماست که در آن، حق مطالبه و دریافت مهریه برای زن، بدون هیچ قید و شرطی، از لحظه انعقاد عقد نکاح دائم ایجاد می شود. این بدان معناست که زوجه می تواند در هر زمانی که اراده کند، پرداخت مهریه خود را از زوج درخواست نماید و زوج موظف به تأدیه آن است.

تعریف مهریه عندالمطالبه

مهریه عندالمطالبه، دینی است که به محض جاری شدن صیغه عقد نکاح، بر ذمه زوج مستقر می شود و زوجه حق دارد در هر زمان پس از عقد، آن را مطالبه نماید. این نوع مهریه، برخلاف تصور برخی، نیازمند اثبات توانایی مالی زوج برای پرداخت نیست؛ بلکه اصل بر توانایی پرداخت است و در صورت عدم توانایی، زوج باید اعسار خود را اثبات کند. ماهیت عندالمطالبه بودن، ضمانت اجرایی قوی تری را برای زن فراهم می آورد و او را در جایگاه مطالبه کننده فعال قرار می دهد.

روش های مطالبه مهریه عندالمطالبه

برای مطالبه مهریه عندالمطالبه، زوجه می تواند از دو مسیر اصلی اقدام نماید: مراجعه به اداره اجرای ثبت اسناد و املاک یا مراجعه به دادگاه خانواده.

1. از طریق اجرای ثبت: در صورتی که سند ازدواج رسمی باشد و مهریه نیز به صورت رسمی در آن قید شده باشد، زوجه می تواند با مراجعه به دفترخانه ای که عقد در آن جاری شده، درخواست صدور اجراییه نماید. پس از صدور اجراییه، ابلاغ آن به زوج و سپری شدن مهلت قانونی، در صورت عدم پرداخت یا عدم معرفی مال، زوجه می تواند تقاضای توقیف اموال زوج را از طریق اجرای ثبت مطرح کند. این روش معمولاً سریع تر و کم هزینه تر از مسیر دادگاه است، مشروط بر آنکه زوج اموال قابل توقیف داشته باشد.
2. از طریق دادگاه خانواده: در صورتی که زوجه تمایلی به اقدام از طریق اجرای ثبت نداشته باشد یا مسیر ثبت به دلایلی (مانند عدم توقیف مال) به نتیجه نرسد، می تواند با تقدیم دادخواست مطالبه مهریه به دادگاه خانواده، این حق را استیفا کند. دادگاه پس از رسیدگی و صدور حکم قطعی، اجرای حکم را به اداره اجرای احکام مدنی محول می کند. در این مرحله نیز امکان توقیف اموال و دارایی های زوج وجود دارد.

حق حبس زوجه و شرایط اعمال آن

یکی از مهم ترین امتیازات مهریه عندالمطالبه برای زن، حق حبس است. بر اساس ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی، زن می تواند تا زمانی که مهریه او تسلیم نشده باشد، از ایفای وظایفی که در مقابل شوهر دارد، امتناع کند، مشروط بر اینکه تمکین خاص (برقراری رابطه زناشویی) صورت نگرفته باشد. این حق یک اهرم فشار قانونی برای زوجه محسوب می شود تا زوج را به پرداخت مهریه ترغیب کند. شرایط اعمال حق حبس عبارتند از:

• مهریه باید عندالمطالبه باشد.
• زوجه قبل از مطالبه مهریه، تمکین خاص (رابطه زناشویی) نکرده باشد.
• زوجه باید عدم تمکین خود را به دلیل عدم پرداخت مهریه اعلام کند.

با اعمال این حق، زوجه می تواند از تمکین عام و خاص خودداری نماید و همزمان نفقه او نیز بر عهده زوج خواهد بود.

امکان جلب، ممنوع الخروجی و اعسار در مهریه عندالمطالبه

در مهریه عندالمطالبه، ضمانت های اجرایی قابل توجهی برای اطمینان از پرداخت آن وجود دارد:

• جلب و بازداشت: در صورتی که زوج پس از صدور حکم قطعی و اجراییه مهریه، از پرداخت آن امتناع ورزد و مالی نیز برای توقیف نداشته باشد، و زوجه نیز ثابت کند که زوج توانایی پرداخت دارد اما از پرداخت طفره می رود، می تواند از دادگاه درخواست جلب زوج را بنماید. این اقدام با هدف فشار برای پرداخت دین است و می تواند به بازداشت زوج منجر شود. البته با تصویب قانون اعسار، جلب صرفاً برای مهریه های تا ۱۱۰ سکه طلا (و مابقی آن در صورت توانایی) امکان پذیر است.
• ممنوع الخروجی: یکی دیگر از ابزارهای قانونی برای مطالبه مهریه، ممنوع الخروج کردن زوج است. اگر زوج از پرداخت مهریه امتناع کند یا قصد خروج از کشور را داشته باشد، زوجه می تواند از دادگاه یا اجرای ثبت درخواست ممنوع الخروجی وی را نماید. این قرار تا زمان پرداخت مهریه یا اعسار زوج یا جلب رضایت زوجه به قوت خود باقی خواهد بود.
• اعسار و تقسیط: اگر زوج قادر به پرداخت یکجای مهریه نباشد، می تواند با تقدیم دادخواست اعسار به دادگاه، از آن درخواست تقسیط مهریه را بنماید. دادگاه پس از بررسی وضعیت مالی زوج و شهادت شهود، در صورت احراز اعسار، حکم به تقسیط مهریه (معمولاً با تعیین پیش پرداخت و اقساط ماهانه) صادر می کند. پذیرش اعسار، زوج را از جلب و بازداشت نجات می دهد، اما دین مهریه همچنان بر ذمه او باقی است.

مزایا و معایب مهریه عندالمطالبه

مهریه عندالمطالبه، همانند هر نظام حقوقی دیگری، دارای مزایا و معایبی برای هر دو طرف است:

برای زن:

• مزایا: قدرت مطالبه بالا، امکان اعمال حق حبس (قبل از تمکین خاص)، ضمانت اجرایی قوی تر از طریق جلب و ممنوع الخروجی، و عدم نیاز به اثبات استطاعت مالی زوج.
• معایب: در صورتی که زوج واقعاً فاقد مال باشد و اعسار او پذیرفته شود، ممکن است دریافت مهریه به زمان طولانی و اقساط اندک موکول شود.

برای مرد:

• مزایا: (در مقایسه با عندالاستطاعه مزیت مستقیمی ندارد، مگر اینکه از ابتدا توافقی برای پرداخت بخشی از آن صورت گیرد)
• معایب: فشار مالی بالقوه در هر زمان، احتمال جلب و بازداشت، ممنوع الخروجی و تعهد پرداخت حتی در صورت عدم تمایل به ادامه زندگی.

تبیین حقوقی مهریه عندالاستطاعه

مهریه عندالاستطاعه نوعی از مهریه است که مطالبه و پرداخت آن مشروط به توانایی مالی زوج است. این شرط، بار اثبات توانایی مالی را از دوش زوج برداشته و بر عهده زوجه قرار می دهد.

تعریف مهریه عندالاستطاعه

مهریه عندالاستطاعه، نوعی از مهریه است که برخلاف عندالمطالبه، پرداخت آن به اثبات استطاعت مالی مرد توسط زن موکول می شود. به عبارت دیگر، زن تنها زمانی می تواند مهریه خود را مطالبه کند و حکم به پرداخت آن بگیرد که بتواند در دادگاه ثابت کند همسرش توانایی مالی لازم برای پرداخت مهریه را دارد. این نوع مهریه با هدف واقع گرایانه تر کردن مهریه ها و کاهش بار مالی و فشارهای ناشی از مهریه های سنگین بر مردان، رواج یافته است. در این حالت، دین مهریه بر ذمه مرد وجود دارد، اما زمان و نحوه پرداخت آن وابسته به استطاعت مالی وی است.

نحوه اثبات استطاعت مالی زوج

در مهریه عندالاستطاعه، بار اثبات توانایی مالی (استطاعت) زوج بر عهده زوجه است. این اثبات می تواند از راه های گوناگونی صورت گیرد:

• معرفی اموال: زوجه می تواند با معرفی اموال منقول (مانند خودرو، حساب بانکی، وجه نقد) یا غیرمنقول (مانند ملک، زمین) که به نام زوج است و جزء مستثنیات دین محسوب نمی شوند، استطاعت مالی وی را اثبات کند.
• بررسی حساب های بانکی: ارائه گردش حساب های بانکی زوج در گذشته و حال می تواند نشان دهنده توانایی مالی وی باشد.
• گواهی درآمد و شغل: اگر زوج دارای شغل ثابت و درآمد مشخصی باشد (مانند کارمندی)، ارائه گواهی حقوق یا فیش حقوقی می تواند در اثبات استطاعت مؤثر باشد.
• تحقیقات محلی: در برخی موارد، دادگاه می تواند به درخواست زوجه، تحقیقات محلی برای شناسایی اموال و وضعیت مالی زوج انجام دهد.
• شهادت شهود: شهادت افرادی که از وضعیت مالی زوج اطلاع دارند، می تواند در اثبات استطاعت مؤثر باشد.

اثبات استطاعت مالی، فرآیندی پیچیده و زمان بر است که نیازمند پیگیری دقیق و ارائه مستندات کافی از سوی زوجه است.

عدم اعمال حق حبس در مهریه عندالاستطاعه

برخلاف مهریه عندالمطالبه، در مهریه عندالاستطاعه، زن نمی تواند از حق حبس استفاده کند. استدلال حقوقی این است که حق حبس زمانی قابل اعمال است که مهریه حال و قابل وصول باشد؛ یعنی زن بتواند بلافاصله پس از عقد آن را مطالبه کند. در مهریه عندالاستطاعه، پرداخت مهریه مشروط به اثبات توانایی مالی مرد است و تا زمانی که این شرط محقق نشود و توانایی مرد ثابت نگردد، مهریه به صورت حال و قابل وصول در نمی آید. بنابراین، تا زمان اثبات استطاعت و صدور حکم به پرداخت، زن حق حبس نخواهد داشت و در صورت عدم تمکین، ناشزه محسوب شده و نفقه به او تعلق نمی گیرد.

وضعیت جلب، ممنوع الخروجی و اعسار در مهریه عندالاستطاعه

• جلب و بازداشت: در مهریه عندالاستطاعه، جلب و بازداشت زوج صرفاً به دلیل عدم پرداخت مهریه (مانند عندالمطالبه) امکان پذیر نیست، مگر در صورتی که زوجه استطاعت مالی زوج را اثبات کرده باشد و دادگاه حکم به پرداخت صادر کرده باشد، و زوج با وجود توانایی از پرداخت امتناع کند. در این صورت، با احراز استطاعت و امتناع، حکم جلب می تواند صادر شود.
• ممنوع الخروجی: همانند جلب، قرار ممنوع الخروجی نیز صرفاً به دلیل مهریه عندالاستطاعه و بدون اثبات استطاعت مالی و صدور حکم قطعی پرداخت، صادر نمی شود. زوجه باید ابتدا توانایی مالی زوج را اثبات کرده و حکم لازم را کسب کند.
• اعسار: مفهوم اعسار در مهریه عندالاستطاعه موضوعیت ندارد. دلیل این امر آن است که اصولاً پرداخت مهریه در این نوع، خود مشروط به استطاعت مالی زوج است. بنابراین، اگر مرد توانایی مالی نداشته باشد، پرداخت مهریه بر او واجب فوری نیست که بخواهد از آن درخواست اعسار کند. اگر زوجه توانایی مالی مرد را اثبات نکند، مطالبه مهریه با مشکل مواجه می شود و نیازی به اعسار مرد نیست.

تکلیف مهریه عندالاستطاعه پس از فوت زوج

در صورتی که زوج فوت کند، دین مهریه عندالاستطاعه، مانند سایر دیون متوفی، از ترکه وی پرداخت می شود. به این معنا که زوجه می تواند پس از فوت همسر خود، با مراجعه به مراجع قضایی و اثبات میزان مهریه، آن را از اموال و دارایی های باقی مانده از همسر خود (ترکه) مطالبه کند. در این حالت، دیگر نیازی به اثبات استطاعت مالی زوج نیست، زیرا شخص متوفی شده و دین او از دارایی هایش تسویه خواهد شد. مهریه عندالاستطاعه، حتی پس از فوت زوج، همچنان حق زوجه محسوب شده و جزئی از دیون ممتازه نیست و مانند سایر بدهی ها از ترکه پرداخت می شود.

مزایا و معایب مهریه عندالاستطاعه

مهریه عندالاستطاعه، دارای ویژگی های خاصی است که می تواند مزایا و معایبی برای هر یک از زوجین داشته باشد:

برای زن:

• مزایا: واقعی تر شدن مهریه و جلوگیری از ثبت مهریه های صوری و بسیار بالا که عملاً قابل وصول نیستند. این نوع مهریه می تواند در برخی موارد به ثبات بیشتر زندگی کمک کند.
• معایب: دشواری و زمان بر بودن فرآیند مطالبه مهریه به دلیل نیاز به اثبات استطاعت مالی زوج، عدم امکان اعمال حق حبس، عدم امکان جلب و ممنوع الخروجی مستقیم. این موارد می تواند زن را در موقعیت مطالبه گر ضعیف تری قرار دهد.

برای مرد:

• مزایا: کاهش فشار مالی فوری و نگرانی از جلب و بازداشت در صورت عدم توانایی مالی، عدم نیاز به درخواست اعسار، و واقع گرایانه تر شدن مسئولیت پرداخت مهریه.
• معایب: دین مهریه همچنان بر ذمه او باقی است و در صورت اثبات استطاعت در آینده، باید آن را پرداخت کند. همچنین در صورت فوت، از ترکه او پرداخت خواهد شد.

انتخاب نوع مهریه، نه تنها یک تصمیم حقوقی، بلکه یک انتخاب استراتژیک در آغاز زندگی مشترک است که پیامدهای بلندمدت حقوقی، مالی و حتی روانشناختی برای زوجین به همراه دارد. آگاهی و مشورت با متخصصین حقوقی، در این مرحله بسیار حائز اهمیت است.

مقایسه جامع: تفاوت های اساسی عندالمطالبه و عندالاستطاعه

برای درک عمیق تر تفاوت های میان مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه، لازم است به مقایسه جزئیات حقوقی و عملی آن ها بپردازیم. این مقایسه می تواند به زوجین در انتخاب آگاهانه و وکلا در ارائه مشاوره دقیق تر یاری رساند.

مسئولیت اثبات توانایی مالی

در مهریه عندالمطالبه، اصل بر توانایی مالی مرد است و زن برای مطالبه مهریه نیازی به اثبات استطاعت مالی زوج ندارد. اگر مرد مدعی عدم توانایی مالی باشد، این اوست که باید با ارائه دادخواست اعسار، عدم استطاعت خود را اثبات کند. به عبارت دیگر، بار اثبات عدم توانایی مالی بر دوش زوج است.

در مقابل، در مهریه عندالاستطاعه، بار اثبات استطاعت مالی زوج بر عهده زوجه است. زن برای دریافت مهریه خود باید به دادگاه یا اجرای ثبت، اموال یا منابع درآمدی از مرد را معرفی کند که نشان دهنده توانایی او در پرداخت باشد. تا زمانی که زن این توانایی را اثبات نکند، مهریه او قابل وصول نخواهد بود.

ضمانت های اجرایی و محدودیت های قانونی

1. حق حبس:
   • در مهریه عندالمطالبه: زن می تواند در صورت عدم تمکین خاص قبل از دریافت مهریه، از حق حبس خود استفاده کرده و تا زمان دریافت مهریه، از انجام وظایف زناشویی خودداری کند و همچنان مستحق نفقه باشد.
   • در مهریه عندالاستطاعه: حق حبس برای زن وجود ندارد. زیرا مهریه در این حالت، حال و قابل وصول تلقی نمی شود و پرداخت آن مشروط به اثبات استطاعت است.
2. جلب و بازداشت:
   • در مهریه عندالمطالبه: در صورت عدم پرداخت مهریه پس از صدور حکم و اجراییه و عدم شناسایی اموال، امکان جلب و بازداشت زوج وجود دارد (محدودیت سقف ۱۱۰ سکه را باید در نظر گرفت).
   • در مهریه عندالاستطاعه: جلب و بازداشت زوج صرفاً به دلیل عدم پرداخت مهریه امکان پذیر نیست. مگر آنکه زوجه استطاعت زوج را اثبات کرده و حکم قطعی صادر شده باشد و زوج با وجود استطاعت، از پرداخت امتناع کند.
3. ممنوع الخروجی:
   • در مهریه عندالمطالبه: زوجه می تواند پس از شروع فرآیند مطالبه، درخواست ممنوع الخروجی زوج را مطرح کند تا از خروج وی از کشور و تضییع حقوق مهریه جلوگیری شود.
   • در مهریه عندالاستطاعه: ممنوع الخروجی زوج نیز مانند جلب، نیازمند اثبات استطاعت مالی و صدور حکم قطعی پرداخت است و به صرف مطالبه اولیه قابل اجرا نیست.

تأثیر بر دادخواست اعسار

• در مهریه عندالمطالبه: زوج می تواند در صورت عدم توانایی پرداخت یکجای مهریه، دادخواست اعسار از پرداخت را به دادگاه ارائه دهد و تقاضای تقسیط نماید.
• در مهریه عندالاستطاعه: اصولاً دادخواست اعسار در این نوع مهریه موضوعیت ندارد. چرا که پرداخت مهریه اساساً به استطاعت مالی مرد منوط است. اگر مرد استطاعت نداشته باشد، زن نمی تواند مهریه را مطالبه کند و نیازی به اعسار او نیست.

ملاحظات روانشناختی و اجتماعی

از جنبه روانشناختی و اجتماعی، مهریه عندالمطالبه می تواند به عنوان یک پشتوانه مالی قوی برای زن عمل کند و اهرم فشاری برای حفظ زندگی مشترک یا استیفای حقوق مالی وی در زمان اختلاف باشد. اما گاهی اوقات نیز منجر به سوءاستفاده و ایجاد توقعات غیرواقعی می گردد.

در مقابل، مهریه عندالاستطاعه ممکن است برای زن، به دلیل دشواری در مطالبه، حس عدم امنیت مالی ایجاد کند و در عمل، دریافت مهریه را بسیار چالش برانگیز نماید. اما از سوی دیگر، می تواند به کاهش زندانیان مهریه و واقعی تر شدن توافقات مالی در ازدواج کمک کند.

برای وضوح بیشتر، جدول مقایسه زیر تفاوت های کلیدی را به صورت خلاصه نشان می دهد:

ویژگی	مهریه عندالمطالبه	مهریه عندالاستطاعه
قابلیت مطالبه	در هر زمان پس از عقد	مشروط به اثبات استطاعت مالی زوج
مسئولیت اثبات	زوج باید اعسار خود را اثبات کند	زوجه باید استطاعت زوج را اثبات کند
حق حبس زوجه	قابل اعمال (قبل از تمکین خاص)	غیرقابل اعمال
امکان جلب و بازداشت	بله (با رعایت سقف قانونی و شرایط)	خیر، مگر پس از اثبات استطاعت و امتناع
امکان ممنوع الخروجی	بله	خیر، مگر پس از اثبات استطاعت و صدور حکم
امکان درخواست اعسار	بله، برای تقسیط مهریه	خیر، موضوعیت ندارد
اثر فوت زوج	از محل ترکه پرداخت می شود	از محل ترکه پرداخت می شود

جنبه های کاربردی و ابهامات رایج پیرامون مهریه

در کنار تفاوت های اساسی میان مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه، مسائل کاربردی و ابهامات دیگری نیز در خصوص مهریه وجود دارد که آگاهی از آن ها برای زوجین و فعالان حقوقی ضروری است. این بخش به بررسی این موارد می پردازد.

امکان ترکیب مهریه (بخشی عندالمطالبه، بخشی عندالاستطاعه)

یکی از راهکارهای مورد توافق و قانونی که می تواند تعادلی بین حقوق زوجین برقرار کند، ترکیب دو نوع مهریه در یک عقد است. به این صورت که زوجین می توانند توافق کنند بخشی از مهریه به صورت عندالمطالبه و بخش دیگر به صورت عندالاستطاعه باشد. این امر به ویژه در مواردی که مهریه های سنگین مطرح است، کاربرد دارد.

به عنوان مثال، ممکن است زوجین توافق کنند که تعداد ۱۰ سکه از مهریه به صورت عندالمطالبه باشد تا زوجه در صورت نیاز بتواند به راحتی آن را مطالبه کند و از حقوق مرتبط با مهریه عندالمطالبه (مانند حق حبس) برخوردار شود. سپس، مابقی مهریه (مثلاً ۹۰ سکه دیگر) به صورت عندالاستطاعه تعیین شود. این راهکار به زن پشتوانه اولیه می دهد و در عین حال، بار سنگین مالی یکجای مهریه را از دوش مرد برمی دارد و پرداخت بخش عمده را به زمان توانایی مالی وی موکول می کند.

قابلیت تبدیل نوع مهریه پس از عقد

آیا پس از عقد نکاح می توان نوع مهریه را از عندالمطالبه به عندالاستطاعه یا بالعکس تغییر داد؟ پاسخ مثبت است، اما این تغییر نیازمند توافق و رضایت هر دو طرف است و باید به صورت رسمی در دفتر اسناد رسمی ثبت شود. این توافق می تواند به دلایل مختلفی صورت گیرد، مانند تغییر شرایط اقتصادی زوج یا بهبود روابط بین زوجین. مراحل تبدیل معمولاً شامل موارد زیر است:

1. توافق کتبی زوجین بر تغییر نوع مهریه.
2. مراجعه به یکی از دفاتر اسناد رسمی.
3. تنظیم اقرارنامه یا سندی مبنی بر تغییر نوع مهریه و ثبت رسمی آن.

این سند رسمی، جایگزین توافق اولیه در عقدنامه شده و از نظر قانونی معتبر خواهد بود. بدون ثبت رسمی، تغییرات صرفاً توافقات داخلی محسوب شده و ممکن است در محاکم قضایی با چالش مواجه شود.

مفهوم مستثنیات دین در مطالبه مهریه

مستثنیات دین به اموالی اطلاق می شود که مطابق قانون، در زمان اجرای حکم مالی (از جمله مهریه) نمی توان آن ها را توقیف کرد. هدف از این قانون، تأمین حداقل معیشت بدهکار و خانواده اش است تا پس از پرداخت دین، دچار فقر و بی خانمانی نشوند. مهم ترین مصادیق مستثنیات دین عبارتند از:

• مسکن مورد نیاز و متناسب با شأن بدهکار و افراد تحت تکفل او.
• اثاثیه مورد نیاز زندگی که ضروری باشد.
• ابزار و وسایل کار و امرار معاش بدهکار و افراد تحت تکفل او.
• مقدار مشخصی از وجه نقد یا اموالی که برای ادای واجبات مالی مورد نیاز است (مانند نفقه).
• تلفن همراه و خط ارتباطی.

شناخت دقیق مستثنیات دین هم برای زوجه (در شناسایی اموال قابل توقیف) و هم برای زوج (در دفاع از حقوق خود) اهمیت دارد. در هر دو نوع مهریه (عندالمطالبه و عندالاستطاعه)، اموال زوجی که جزء مستثنیات دین محسوب می شوند، قابل توقیف نیستند.

آگاهی از مستثنیات دین برای زوجین ضروری است؛ زیرا تضمین می کند که حتی در صورت مطالبه مهریه، حداقل های زندگی برای بدهکار و خانواده اش حفظ شود و از بروز بحران های جدی تر جلوگیری گردد.

نقش مشاوره حقوقی در انتخاب و مطالبه مهریه

با توجه به پیچیدگی ها و تفاوت های ظریف حقوقی در زمینه مهریه، دریافت مشاوره از یک وکیل متخصص خانواده یا کارشناس حقوقی، چه قبل از ازدواج و چه در زمان بروز اختلاف، از اهمیت بالایی برخوردار است. یک وکیل متخصص می تواند:

• زوجین را در انتخاب آگاهانه نوع مهریه (عندالمطالبه، عندالاستطاعه یا ترکیبی) بر اساس شرایط فردی، اقتصادی و فرهنگی آن ها راهنمایی کند.
• پیامدهای حقوقی هر انتخاب را به طور شفاف برای طرفین تبیین نماید.
• در صورت بروز اختلاف، زوجه را در فرآیند مطالبه مهریه (از طریق اجرای ثبت یا دادگاه) یاری رساند و به جمع آوری مستندات لازم کمک کند.
• زوج را در دفاع از حقوق خود، مانند درخواست اعسار یا تبیین وضعیت مالی در مهریه عندالاستطاعه، راهنمایی نماید.
• در مذاکرات و توافقات مربوط به مهریه (مانند تبدیل یا تعدیل آن) نقش میانجی گر و مشاور حقوقی را ایفا کند.

مشاوره حقوقی تخصصی، می تواند از بروز بسیاری از مشکلات و طولانی شدن فرآیندهای قضایی پیشگیری کرده و به حل و فصل عادلانه دعاوی کمک شایانی نماید.

فرآیند مطالبه مهریه عندالاستطاعه

مطالبه مهریه عندالاستطاعه به دلیل شرط اثبات توانایی مالی زوج، مراحل و پیچیدگی های خاص خود را دارد که آن را از مطالبه مهریه عندالمطالبه متمایز می کند. در این بخش به شرح این فرآیند و ارائه یک نمونه دادخواست می پردازیم.

مراحل قانونی مطالبه

فرآیند مطالبه مهریه عندالاستطاعه به طور کلی شامل مراحل زیر است:

1. درخواست اجراییه از دفترخانه ازدواج: اولین قدم برای زوجه، مراجعه به دفترخانه ای است که عقد نکاح در آن ثبت شده و درخواست صدور اجراییه برای مهریه خود است. این اجراییه به زوج ابلاغ می شود.
2. مراجعه به اداره اجرای ثبت: پس از صدور اجراییه و ابلاغ آن، در صورتی که زوج مهریه را پرداخت نکند، زوجه می تواند به اداره اجرای ثبت مراجعه کرده و درخواست توقیف اموال زوج را بنماید. در این مرحله، زوجه باید اموالی از زوج را معرفی کند. اگر در این مرحله، مالی از زوج شناسایی و توقیف نشود، اداره ثبت گواهی عدم شناسایی مال را صادر می کند.
3. تقدیم دادخواست مطالبه مهریه به دادگاه خانواده: در صورت عدم وصول مهریه از طریق اجرای ثبت و دریافت گواهی عدم شناسایی مال، زوجه باید با تقدیم دادخواست مطالبه مهریه به دادگاه خانواده، دعوای خود را ادامه دهد. در این مرحله، زوجه باید در دادخواست خود و در طول فرآیند رسیدگی، دلایل و مدارکی را ارائه دهد که نشان دهنده استطاعت مالی زوج برای پرداخت مهریه است. این دلایل می تواند شامل معرفی اموال، حساب های بانکی، مدارک شغلی و درآمدی، یا شهادت شهود باشد.
4. بررسی وضعیت مالی زوج توسط دادگاه: دادگاه پس از دریافت دادخواست و مدارک، به بررسی دقیق وضعیت مالی زوج می پردازد. این بررسی می تواند از طریق استعلام از نهادهای مختلف (مانند اداره ثبت اسناد، بانک ها، سازمان امور مالیاتی) و نیز تحقیقات محلی صورت گیرد.
5. صدور حکم پرداخت مهریه و تقسیط (در صورت احراز استطاعت): اگر دادگاه استطاعت مالی زوج را احراز کند، حکم به پرداخت مهریه صادر می کند. در صورتی که امکان پرداخت یکجا وجود نداشته باشد، دادگاه می تواند با توجه به توانایی مالی زوج، مهریه را تقسیط کند. اگر زوج با وجود حکم دادگاه و احراز استطاعت، از پرداخت امتناع کند، در این مرحله امکان جلب و ممنوع الخروجی او نیز وجود خواهد داشت.

این فرآیند نشان می دهد که مطالبه مهریه عندالاستطاعه نیازمند پیگیری فعال و مستدل از سوی زوجه است و صرف مطالبه، منجر به دریافت فوری مهریه نخواهد شد.

نمونه ای از دادخواست مطالبه مهریه عندالاستطاعه

در ادامه، یک نمونه مختصر از دادخواست مطالبه مهریه عندالاستطاعه آورده شده است. این نمونه صرفاً جهت آشنایی است و هر دادخواست باید با توجه به شرایط خاص پرونده و با مشاوره وکیل تنظیم شود:

ریاست محترم شعبه محترم ... دادگاه خانواده شهرستان ...

با سلام و احترام،

احتراما به استحضار عالی می رساند:
اینجانبه [نام و نام خانوادگی زوجه] فرزند [نام پدر زوجه] به شماره ملی [شماره ملی زوجه] به نشانی [آدرس زوجه] خواهان دعوی حاضر، به موجب سند نکاحیه شماره ... مورخ ... صادره از دفترخانه شماره ... شهرستان ... به عقد دائم خوانده محترم، آقای [نام و نام خانوادگی زوج] فرزند [نام پدر زوج] به شماره ملی [شماره ملی زوج] به نشانی [آدرس زوج] درآمده ام.
مهریه اینجانبه به میزان [تعداد] سکه تمام بهار آزادی (یا معادل آن) می باشد که در عقدنامه به صورت عندالاستطاعه تعیین گردیده است.
خوانده محترم، دارای [شغل زوج] بوده و به موجب مدارک و مستندات پیوستی، از استطاعت مالی کافی جهت پرداخت مهریه برخوردار است. (مثلاً: دارای ملک/خودرو/حساب بانکی/درآمد ماهانه معادل [مبلغ] می باشد که دلایل آن ضمیمه است.)
علی رغم مراجعات مکرر و درخواست های اینجانبه جهت وصول مهریه، خوانده از پرداخت آن خودداری نموده است. همچنین، مراتب از طریق اجرای ثبت نیز پیگیری شده و گواهی عدم شناسایی مال (شماره ... مورخ ...) پیوست می باشد.

لذا با تقدیم این دادخواست، مستنداً به قانون مدنی و سایر مقررات مربوطه، تقاضای رسیدگی و صدور حکم بر محکومیت خوانده به پرداخت مهریه به میزان [تعداد] سکه تمام بهار آزادی (یا معادل آن) و همچنین کلیه خسارات دادرسی (شامل هزینه دادرسی، حق الوکاله وکیل در صورت وجود) مورد استدعاست.

با تشکر و احترام
[امضاء زوجه]

مدارک لازم برای پیوست: کپی مصدق سند ازدواج، کپی شناسنامه و کارت ملی زوجه، کپی شناسنامه و کارت ملی زوج (در صورت امکان)، گواهی عدم شناسایی مال از اجرای ثبت، و هرگونه مدرک دال بر استطاعت مالی زوج (مانون سند ملک، مشخصات خودرو، پرینت حساب بانکی، گواهی اشتغال به کار با حقوق و …).

نتیجه گیری

شناخت فرق مهریه عندالمطالبه با عندالاستطاعه برای هر فردی که قصد ازدواج دارد یا با مسائل حقوقی خانواده درگیر است، امری ضروری است. همان طور که بررسی شد، مهریه عندالمطالبه، به زن این حق را می دهد که در هر زمان پس از عقد، مهریه خود را مطالبه کند و ضمانت های اجرایی قوی تری از جمله حق حبس، جلب و ممنوع الخروجی را در بر دارد، در حالی که بار اثبات عدم توانایی مالی بر عهده مرد است. در مقابل، مهریه عندالاستطاعه، پرداخت را مشروط به توانایی مالی مرد می سازد و این مسئولیت اثبات بر عهده زن است، که منجر به کاهش اهرم های فشار مستقیم و عدم امکان اعمال حق حبس می شود. هرچند دین مهریه در هر دو حالت بر ذمه مرد است و پس از فوت نیز از ترکه او پرداخت می شود، اما تفاوت ها در نحوه مطالبه و ضمانت های اجرایی، پیامدهای عملی متفاوتی برای زوجین به همراه دارد.

انتخاب نوع مهریه، یک تصمیم مهم و تأثیرگذار در بنیان خانواده است که باید با آگاهی کامل از تمامی ابعاد حقوقی، مالی و اجتماعی آن صورت گیرد. توصیه می شود زوجین قبل از تعیین مهریه، با وکلای متخصص در امور خانواده مشورت کرده و با در نظر گرفتن شرایط و توافقات خود، بهترین گزینه را انتخاب نمایند. این آگاهی و مشورت، می تواند از بروز اختلافات آینده جلوگیری کرده و به حفظ حقوق هر دو طرف کمک شایانی کند.