اگر پدری فرزندش را بزند: ابعاد قانونی، مجازات و راهنمای جامع برای قربانیان

زمانی که پدری فرزند خود را مورد خشونت فیزیکی قرار می دهد، نه تنها مرزهای اخلاقی و تربیتی را درهم می شکند، بلکه مرتکب عملی می شود که پیامدهای قانونی جدی و آسیب های روانی عمیقی را برای قربانی به دنبال دارد. در مواجهه با چنین پدیده ای، درک دقیق حقوق فرزندان، چارچوب های قانونی و مراجع حمایتی موجود، برای توقف خشونت و احقاق حقوق ضروری است. این مقاله به بررسی جامع ابعاد حقوقی، روانشناختی و اجتماعی خشونت فیزیکی والدین علیه فرزندان، از خردسال تا بزرگسال، می پردازد و راهنمای عملی برای قربانیان ارائه می دهد.

پدیده خشونت خانگی، به ویژه در رابطه با کودکان و نوجوانان، یکی از چالش های پیچیده اجتماعی است که در بسیاری از جوامع، از جمله ایران، مشاهده می شود. این خشونت که می تواند اشکال مختلفی از جمله جسمی، روانی، جنسی و غفلت را شامل شود، ریشه های عمیقی در فرهنگ، تربیت و فشارهای اقتصادی و روانی جامعه دارد. در این میان، خشونت فیزیکی والدین، به ویژه پدر، علیه فرزندان، نه تنها جسم آن ها را آزرده می کند، بلکه زخم های عمیقی بر روان و آینده آن ها بر جای می گذارد. تصورات نادرست در مورد «حق تربیت» یا «اختیار والدین» گاهی اوقات راه را برای توجیه این اقدامات باز می کند، حال آنکه قوانین داخلی و بین المللی، حقوق اساسی کودکان و نوجوانان را در برابر هرگونه آزار و اذیت تضمین کرده اند.

تبیین مفهوم خشونت والدینی و تمایز آن با تربیت

تربیت فرزندان از جمله وظایف خطیر و اساسی والدین است که باید با صبر، دانش و عشق همراه باشد. با این حال، گاهی اوقات در این مسیر، برخی از والدین به شیوه هایی متوسل می شوند که فراتر از حدود متعارف تربیتی بوده و وارد دایره خشونت و آزار می گردد. تمایز قائل شدن میان تنبیه سازنده و خشونت مخرب، از اهمیت بالایی برخوردار است.

۱.۱. تعریف حقوقی تنبیه و آزار: مرزهای قانونی و اخلاقی

از منظر حقوقی و روانشناسی، تنبیه به اقدامی گفته می شود که با هدف اصلاح رفتار و آموزش، در چارچوبی معقول، بدون آسیب جسمی یا روانی جدی، و با رعایت کرامت انسانی کودک انجام می گیرد. این نوع تنبیه معمولاً شامل محدودیت های منطقی، محرومیت های موقت یا تذکرات قاطع است. در مقابل، آزار یا کودک آزاری، هرگونه رفتاری است که به سلامت جسمی، روانی، اخلاقی یا اجتماعی کودک آسیب می رساند. این آسیب می تواند شامل ضرب و جرح، حبس، تحقیر، تهدید، غفلت، ممانعت از تحصیل و هر عملی باشد که امنیت و رشد طبیعی کودک را به خطر اندازد.

قانونگذار ایرانی، اگرچه به طور صریح تعریف جامعی از تنبیه ارائه نکرده است، اما در موارد متعددی به حدود و ثغور آن اشاره نموده است. مهمترین ملاک در تمایز تنبیه از آزار، بروز «آسیب» است. هرگاه تنبیه منجر به کبودی، شکستگی، جراحت، عوارض روانی پایدار یا هر نوع صدمه قابل اثبات دیگری شود، از حد متعارف خارج شده و مصداق آزار محسوب می گردد و مستوجب مجازات قانونی است. حتی اگر آثار فیزیکی بر جای نماند، اما شدت عمل به گونه ای باشد که به سلامت روانی فرزند لطمه وارد کند، همچنان مصداق آزار روانی خواهد بود.

۱.۲. جایگاه تنبیه در آموزه های دینی: دیدگاه اسلام

در دین مبین اسلام، تربیت فرزندان از اصول مهم خانواده است و بر محبت، شفقت و هدایت تاکید فراوان شده است. تنبیه بدنی به عنوان آخرین و شدیدترین راهکار تربیتی، تنها در موارد خاص و با رعایت شرایط بسیار محدود و مشخص توصیه شده و شدیداً مذمت گردیده است. هدف از تنبیه در اسلام، اصلاح رفتار است، نه انتقام جویی یا آسیب رساندن. فقها و علمای دین بر این باورند که تنبیه باید به گونه ای باشد که هیچ گونه آسیبی به بدن فرزند نرسد و آثار آن نیز باقی نماند. احادیث و روایات متعددی بر اولویت تربیت لسانی و مرحله آخر بودن تنبیه جسمانی تاکید دارند.

امام رضا (ع) در حدیثی فرموده اند: «فرزندت را نزن، با او قهر کن، اما حواست باشد که قهرت طولانی نباشد.» این حدیث به وضوح نشان می دهد که حتی در صورت نیاز به اعمال نوعی محدودیت، باید از روش های غیرجسمی و کوتاه مدت استفاده شود تا رابطه عاطفی بین والدین و فرزند آسیب نبیند.

بنابراین، دیدگاه اسلام نیز بر پرهیز از خشونت فیزیکی و استفاده از روش های نرم تر و عاطفی در تربیت تاکید دارد. هرگونه عبور از این حدود شرعی، نه تنها از نظر اخلاقی ناپسند است، بلکه می تواند پیامدهای حقوقی نیز در پی داشته باشد.

چارچوب های قانونی و مجازات های خشونت علیه فرزندان در ایران

قانونگذار ایرانی با وضع قوانین مختلف، چارچوب هایی برای حمایت از کودکان و نوجوانان در برابر انواع خشونت، از جمله خشونت فیزیکی، تدوین کرده است. این قوانین والدین را نیز از هرگونه اقدام آسیب زا علیه فرزندانشان برحذر می دارند و برای متخلفان مجازات هایی را در نظر گرفته اند.

۲.۱. قانون حمایت از اطفال و نوجوانان (مصوب ۱۳۹۹): مواد کلیدی و مصادیق جرم

قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، مصوب سال ۱۳۹۹، یکی از مهمترین و جامع ترین قوانین در زمینه حمایت از حقوق کودکان و نوجوانان در ایران است. این قانون با هدف پیشگیری از وقوع جرایم علیه کودکان و نوجوانان، مداخله سریع و موثر در موارد بزه دیدگی، و حمایت از بزهکاران و بزه دیدگان طفل و نوجوان وضع شده است.

مجازات هرگونه صدمه جسمی و روحی (ماده ۴)

ماده ۴ این قانون به صراحت بیان می دارد: «هرگونه صدمه و اذیت و آزار و شکنجه جسمی و روحی کودکان و نادیده گرفتن عمدی سلامت و بهداشت روانی و جسمی و ممانعت از تحصیل آنان ممنوع و مرتکب به سه ماه و یک روز تا شش ماه حبس و یا تا ده میلیون (۱۰.۰۰۰.۰۰۰) ریال جزای نقدی محکوم می گردد.» این ماده به وضوح کتک زدن و هر نوع آزار جسمی و روحی را جرم تلقی می کند و برای آن مجازات تعیین کرده است. نکته حائز اهمیت این است که این ماده به صورت کلی به «هرگونه صدمه و اذیت» اشاره دارد و تفاوتی بین والدین و دیگران قائل نیست، بنابراین والدین نیز مشمول این مجازات ها خواهند بود.

جرم ممانعت از تحصیل (ماده ۷)

یکی دیگر از مصادیق آزار که در این قانون به آن پرداخته شده، ممانعت از تحصیل است. ماده ۷ مقرر می دارد: «هر یک از والدین، اولیاء یا سرپرستان قانونی طفل و نوجوان و تمام اشخاصی که مسئولیت نگهداری، مراقبت و تربیت طفل را برعهده دارند، چنانچه برخلاف مقررات قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مصوب ۱۳۵۳ از ثبت نام و فراهم کردن موجبات تحصیل طفل و نوجوان واجد شرایط تحصیل تا پایان دوره متوسطه امتناع کنند یا به هر نحوی از تحصیل او جلوگیری کنند، به انجام تکلیف یادشده و جزای نقدی درجه هفت قانون مجازات اسلامی محکوم می شوند.» این ماده با هدف تضمین حق آموزش برای همه کودکان و نوجوانان، هرگونه مانع تراشی در مسیر تحصیل آن ها را جرم دانسته و برای آن مجازات تعیین کرده است.

مجازات های متناسب با شدت آسیب (ماده ۹ و تبصره ها)

قانون حمایت از اطفال و نوجوانان همچنین به تناسب شدت آسیب وارده، مجازات های متفاوتی را در نظر گرفته است. ماده ۹ و تبصره های آن، به مواردی می پردازد که سهل انگاری یا بی توجهی منجر به آسیب های جدی تری به کودک شود. این مجازات ها شامل حبس درجات مختلف (از درجه پنج تا هشت) و پرداخت دیه، بسته به شدت آسیب وارده (مانند فوت، نقص عضو، شکستگی، جراحت و …) می باشد. این تبصره ها صراحتاً اعلام می کنند که اگر این رفتارها توسط والدین بروز شود و صدمه مستند به آن ها باشد، آن ها نیز به حداقل مجازات های مندرج در این بندها محکوم می شوند، مگر اینکه اقدامات لازم برای جلوگیری از صدمه را انجام نداده باشند و سهل انگاری آن ها محرز شود.

۲.۲. قانون مجازات اسلامی: ضرب و جرح و دیه

علاوه بر قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، قانون مجازات اسلامی نیز نقش مهمی در رسیدگی به جرایم ضرب و جرح علیه فرزندان ایفا می کند. این قانون، به طور کلی، هرگونه ضرب و جرح عمدی را جرم تلقی کرده و برای آن مجازات هایی نظیر قصاص، دیه و تعزیر در نظر گرفته است. در مواردی که خشونت والدین علیه فرزند، به حدی باشد که منجر به صدمات جسمانی جدی (مانند شکستگی، کبودی، از بین رفتن عضو، جراحات عمیق و غیره) شود، قربانی (یا ولی قهری او در صورت صغیر بودن و عدم تضاد منافع) می تواند از طریق دادسرا و دادگاه، علاوه بر درخواست مجازات تعزیری (حبس یا جزای نقدی)، مطالبه دیه نیز بنماید. دیه، مبلغی است که برای جبران خسارت های جسمانی وارده تعیین می شود.

مسئولیت کیفری والدین در صورت ارتکاب جرایم جدی تر مانند ضرب و جرح عمدی که منجر به فوت یا نقص عضو شود، طبق قانون مجازات اسلامی، می تواند بسیار سنگین باشد و با سایر شهروندان تفاوتی نخواهد داشت. این بدان معناست که هیچ والدینی تحت عنوان «حق تربیت» نمی تواند از مجازات قانونی اعمال خشونت شدید علیه فرزند خود فرار کند.

۲.۳. مسئولیت کیفری والدین: آیا مصالحه همواره امکان پذیر است؟

یکی از سوالات رایج در پرونده های مربوط به خشونت والدین علیه فرزندان، امکان مصالحه و سازش است. در جرایم ضرب و جرح که دارای جنبه خصوصی (حق الناس) هستند، امکان گذشت شاکی و مصالحه وجود دارد. این بدان معناست که اگر فرزند یا نماینده قانونی او از شکایت خود صرف نظر کند، ممکن است جنبه خصوصی پرونده مختومه شود. با این حال، بسیاری از جرایم مرتبط با کودک آزاری، به دلیل اهمیت و حساسیت موضوع و جنبه عمومی (حق الله) آن ها، حتی با گذشت شاکی نیز به طور کامل مختومه نمی شوند. دادستان به عنوان مدعی العموم، می تواند جنبه عمومی جرم را پیگیری کند و دادگاه نیز ممکن است متناسب با شدت جرم و آثار آن، مجازات تعزیری را برای متهم در نظر بگیرد.

به ویژه در مواردی که آسیب های جدی وارد شده باشد یا سابقه آزار مکرر وجود داشته باشد، حتی با وجود مصالحه، نهادهای حمایتی مانند سازمان بهزیستی و اورژانس اجتماعی (۱۲۳) می توانند مداخله کنند و با ارائه مشاوره و حمایت های لازم، از تکرار خشونت جلوگیری نمایند. در نهایت، تصمیم نهایی در مورد امکان مصالحه و تأثیر آن بر مجازات، بر عهده قاضی پرونده است که با در نظر گرفتن تمام جوانب، از جمله مصلحت کودک، اقدام خواهد کرد.

حقوق و حمایت های قانونی برای فرزندان بزرگسال (۱۸ سال و بالاتر)

یکی از نقاط ضعف در گفتمان عمومی و حتی برخی رویکردهای حمایتی، تمرکز صرف بر کودکان خردسال است، در حالی که بسیاری از جوانان و بزرگسالان نیز قربانی خشونت های والدینی می شوند. این بخش از مقاله به طور خاص به حقوق و راهکارهای حمایتی برای فرزندان بالای ۱۸ سال می پردازد.

۳.۱. دامنه شمول قوانین حمایتی: آیا سن، حق شکایت را محدود می کند؟

قانون حمایت از اطفال و نوجوانان (مصوب ۱۳۹۹) به وضوح اطفال و نوجوانان را اشخاصی تعریف می کند که به سن هجده سال تمام هجری شمسی نرسیده اند. این تعریف ممکن است این تصور را ایجاد کند که پس از رسیدن به سن ۱۸ سالگی، فرد دیگر مشمول حمایت های این قانون نیست. این تصور تا حدودی درست است؛ به این معنا که حمایت های ویژه و فراگیر این قانون که عمدتاً ناظر بر شرایط خاص کودکان و نوجوانان (مانند لزوم دخالت اورژانس اجتماعی و بهزیستی بدون نیاز به شکایت والدین) است، پس از ۱۸ سالگی کاهش می یابد.

اما این به هیچ وجه به معنای عدم حمایت قانونی از فرد بالای ۱۸ سال نیست. یک فرد بالغ، طبق قانون جمهوری اسلامی ایران، از استقلال حقوقی کامل برخوردار است. این بدان معناست که هرگونه ضرب و جرح، توهین، تهدید یا سایر جرایم ارتکابی علیه وی، فارغ از اینکه مرتکب آن پدر، مادر یا شخص دیگری باشد، تحت شمول قانون مجازات اسلامی قرار می گیرد. بنابراین، فرزندان بزرگسال نیز حق دارند دقیقاً مانند هر شهروند دیگری، از والدین خود به دلیل ارتکاب جرم (مانند ضرب و جرح عمدی) شکایت کنند و قانون از آن ها حمایت خواهد کرد.

۳.۲. فرآیند طرح شکایت و پیگیری قضایی برای افراد بالغ

برای یک فرزند بزرگسال که مورد آزار فیزیکی والدین قرار گرفته است، فرآیند پیگیری قضایی مشابه سایر موارد ضرب و جرح عمدی است:

1. مراجعه به پزشک قانونی: پس از وقوع ضرب و جرح، اولین و مهمترین گام، مراجعه فوری به پزشکی قانونی است تا معاینات لازم انجام و گواهی مبنی بر نوع و شدت آسیب های وارده صادر شود. این گواهی معتبرترین مدرک برای اثبات ضرب و جرح است.
2. تنظیم شکواییه: شاکی باید با مراجعه به دادسرای عمومی و انقلاب، شکواییه ای تنظیم کند و در آن به تشریح واقعه، زمان و مکان وقوع جرم، و درخواست رسیدگی قضایی بپردازد. ارائه مستنداتی مانند گواهی پزشکی قانونی، عکس ها و فیلم ها (در صورت وجود) و اسامی شهود (اگر کسی شاهد واقعه بوده) الزامی است.
3. مراحل رسیدگی قضایی: پس از ثبت شکواییه، پرونده به شعبه بازپرسی یا دادیاری ارجاع می شود. در این مرحله، از شاکی و متشاکی عنه (پدر یا مادر) تحقیق به عمل می آید و در صورت لزوم، شهود احضار می شوند. پس از تکمیل تحقیقات و در صورت احراز وقوع جرم، قرار جلب به دادرسی صادر و پرونده به دادگاه کیفری ارسال می شود تا حکم مقتضی صادر گردد.

پیگیری این پرونده ها ممکن است با چالش های روانی و اجتماعی خاصی برای فرزندان بزرگسال همراه باشد، از جمله احساس گناه، ترس از بدنامی، یا نگرانی از آینده رابطه خانوادگی. لذا، حمایت روانشناختی در این مسیر بسیار حیاتی است.

۳.۳. راهکارهای استقلال و خروج از محیط آسیب زا

یکی از اهداف نهایی برای فرزندان بزرگسالی که در محیط خشونت بار والدین زندگی می کنند، رسیدن به استقلال و خروج از آن محیط است. این گام می تواند زندگی آن ها را دگرگون کند:

• حمایت از نهادهای مدنی: برخی نهادهای مدنی و خیریه ممکن است خدمات حمایتی یا پناهگاه های موقت برای افراد در معرض خشونت فراهم کنند. جستجو و شناسایی این مراکز می تواند مفید باشد.
• مشاوره شغلی و تحصیلی: برنامه ریزی برای کسب مهارت های شغلی، ادامه تحصیل و یافتن شغل مناسب، پایه های اقتصادی لازم برای استقلال را فراهم می آورد. مشاوران شغلی و تحصیلی می توانند در این زمینه راهنمایی کنند.
• پشتیبانی روانشناختی: استقلال مالی و جسمی به تنهایی کافی نیست. حمایت روانشناختی برای ترمیم آسیب های روحی ناشی از خشونت و توانمندسازی فرد برای ساختن زندگی جدید، ضروری است.
• برقراری ارتباط با شبکه حمایتی: دوستان، اقوام قابل اعتماد، و افراد متخصص (مشاوران، وکلا) می توانند شبکه ای از حمایت را ایجاد کنند تا فرد در این مسیر تنها نباشد.

تصمیم به مستقل شدن یک گام جسورانه است که نیاز به برنامه ریزی دقیق و حمایت دارد. هیچ کس نباید مجبور به تحمل خشونت باشد، فارغ از سن و سال.

گام های عملی برای قربانیان خشونت والدینی: راهنمای اقدام

مواجهه با خشونت والدین، تجربه ای بسیار دردناک و گیج کننده است. برای قربانیان، به ویژه آن هایی که احساس بی دفاعی می کنند، دانستن گام های عملی و مراجع حمایتی می تواند اولین قدم به سوی رهایی و بازیابی امنیت باشد. این بخش به تفصیل به اقدامات عملی می پردازد.

۴.۱. اولویت اول: ایمنی و جمع آوری مستندات

حفظ امنیت جانی و روانی، همواره باید در اولویت قرار گیرد. پس از آن، جمع آوری مستندات دقیق از واقعه، نقش حیاتی در پیگیری های قانونی آتی خواهد داشت.

• ایجاد محیط امن: در لحظه وقوع خشونت یا بلافاصله پس از آن، سعی کنید خود را از محیط خطر دور کنید. این ممکن است به معنای ترک موقت محل، پناه بردن به اتاق دیگری، یا درخواست کمک از آشنایان مطمئن باشد. اگر شرایط بسیار خطرناک است، بدون درنگ با اورژانس یا پلیس ۱۱۰ تماس بگیرید.
• مستندسازی دقیق:
  • عکس و فیلم: بلافاصله پس از واقعه، از کبودی ها، زخم ها، پارگی لباس ها یا هرگونه آسیب فیزیکی دیگر عکس و فیلم تهیه کنید. تاریخ و زمان ثبت تصاویر بسیار مهم است.
  • ضبط صدا: اگر امکان پذیر است، صدا یا فیلمی از لحظات خشونت یا تهدیدات ضبط کنید. این مدارک می توانند در دادگاه بسیار مؤثر باشند.
  • پیامک ها و نامه ها: هرگونه پیامک، ایمیل یا نامه تهدیدآمیز را ذخیره و نگهداری کنید.
• مراجعه فوری به پزشکی قانونی: این گام از اهمیت حیاتی برخوردار است. در اسرع وقت به پزشکی قانونی مراجعه کرده و درخواست معاینه و دریافت گواهی پزشکی قانونی برای اثبات ضرب و جرح نمایید. گواهی پزشکی قانونی، یک سند رسمی و معتبر برای اثبات میزان و نوع آسیب های جسمانی است و بدون آن، اثبات ضرب و جرح بسیار دشوار خواهد بود.
• شهادت شهود: در صورتی که شاهد عینی (مانند همسایه، فامیل، دوست) وجود دارد، از آن ها بخواهید که در صورت لزوم، حاضر به شهادت در مراجع قضایی باشند.

۴.۲. تماس با نهادهای حمایتی: اورژانس اجتماعی و بهزیستی

در ایران، نهادهای حمایتی متعددی برای کمک به قربانیان خشونت، به ویژه کودکان و نوجوانان، فعالیت می کنند:

• اورژانس اجتماعی (شماره ۱۲۳):
  • معرفی خدمات: اورژانس اجتماعی خط تلفنی ۱۲۳ به صورت شبانه روزی آماده دریافت گزارش های کودک آزاری، همسرآزاری و سایر موارد خشونت خانگی است. خدمات آن ها شامل مشاوره تلفنی، اعزام تیم های سیار متخصص (مددکار اجتماعی، روانشناس)، ارجاع به پناهگاه های امن و پیگیری قضایی در صورت لزوم می باشد.
  • نحوه تماس و پیگیری: با شماره ۱۲۳ تماس بگیرید و شرح دقیق واقعه و وضعیت خود را ارائه دهید. کارشناسان اورژانس اجتماعی شما را راهنمایی خواهند کرد. این خدمات برای تمامی سنین، به ویژه کودکان و نوجوانان، و در مواردی برای بزرگسالان در شرایط بحرانی، قابل استفاده است.
• بهزیستی: سازمان بهزیستی کشور نیز یکی از نهادهای اصلی در زمینه حمایت از کودکان و خانواده ها است. این سازمان، در صورت لزوم، با همکاری اورژانس اجتماعی، می تواند خدمات حمایتی، مشاوره، و حتی در موارد حاد، سرپرستی موقت کودکان را بر عهده گیرد.
• خطوط مشاوره روانشناسی و تلفنی (مانند ۱۴۸۰): در لحظات بحرانی، دریافت حمایت روانشناختی اولیه می تواند بسیار کمک کننده باشد. خطوط مشاوره تلفنی، مانند خط ۱۴۸۰ سازمان بهزیستی، خدمات مشاوره رایگان ارائه می دهند که می تواند در مدیریت استرس و اضطراب ناشی از خشونت مؤثر باشد.

۴.۳. پیگیری حقوقی: از دادسرا تا دادگاه

پیگیری قانونی خشونت والدین علیه فرزند، یک فرآیند رسمی است که نیاز به آگاهی از مراحل آن دارد:

1. مراجعه به دادسرا: شکواییه خود را به دادسرای عمومی و انقلاب محل وقوع جرم ارائه دهید. این شکواییه باید شامل مشخصات شاکی و متشاکی عنه، شرح واقعه، زمان و مکان و دلایل و مدارک (مانند گواهی پزشکی قانونی) باشد.
2. نحوه انتخاب وکیل: در صورت امکان، از همان ابتدا با یک وکیل متخصص در امور خانواده یا کیفری مشورت کنید. وکیل می تواند شما را در تمام مراحل قانونی راهنمایی کند و از حقوق شما دفاع نماید. سازمان بهزیستی و کانون وکلای دادگستری گاهی خدمات مشاوره حقوقی رایگان یا با هزینه کم ارائه می دهند.
3. مراحل رسیدگی قضایی: پس از ثبت شکواییه و ارائه مدارک، پرونده به بازپرسی یا دادیاری ارجاع می شود. در این مرحله، تحقیقات اولیه انجام می شود، از طرفین و شهود تحقیق به عمل می آید و در صورت لزوم، دستورات قضایی دیگری صادر می گردد. پس از تکمیل تحقیقات، در صورت احراز جرم، قرار جلب به دادرسی صادر و پرونده به دادگاه کیفری ارجاع می شود تا جلسه رسیدگی تشکیل و حکم صادر شود.

۴.۴. بازیابی و حمایت روانشناختی: ترمیم آسیب ها

خشونت خانگی، فارغ از شدت آن، می تواند آسیب های روانی پایداری بر جای بگذارد. اهمیت حمایت روانشناختی پس از آزار، کمتر از پیگیری های قانونی نیست.

• اهمیت مشاوره روانشناسی: حضور منظم در جلسات مشاوره روانشناسی برای ترمیم آسیب های روحی، مدیریت استرس، اضطراب، افسردگی و خشم ناشی از خشونت، و بازسازی عزت نفس ضروری است. روانشناسان می توانند به قربانیان کمک کنند تا با تجربیات تلخ خود کنار بیایند و مهارت های لازم برای زندگی سالم را بیاموزند.
• معرفی گروه های حمایتی و خودیاری: شرکت در گروه های حمایتی و خودیاری که توسط افراد با تجربیات مشابه اداره می شوند، می تواند حس تعلق و همدردی را تقویت کرده و به افراد کمک کند تا بدانند تنها نیستند.
• چگونگی مقابله با احساس گناه، ترس و افسردگی: بسیاری از قربانیان خشونت خانگی، به اشتباه خود را مقصر می دانند. مشاوره و حمایت می تواند به آن ها کمک کند تا با این احساسات مقابله کرده، مسئولیت خشونت را به عامل اصلی آن (والدین) بازگردانند و روند بهبود را آغاز کنند.

سوالات متداول در زمینه خشونت والدینی

آیا فرزند، صرف نظر از سن، می تواند از والدین خود شکایت کند؟

بله، هر فردی، فارغ از سن خود، در صورت مورد خشونت قرار گرفتن توسط والدین، حق شکایت دارد. برای افراد زیر ۱۸ سال، قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مسیرهای ویژه حمایتی (مانند اورژانس اجتماعی ۱۲۳) را پیش بینی کرده و نمایندگان قانونی یا نهادهای دولتی می توانند از طرف آن ها اقدام کنند. برای افراد بالای ۱۸ سال، همانند هر شهروند دیگری، قانون مجازات اسلامی حق شکایت را در برابر ضرب و جرح عمدی، توهین و سایر جرایم تضمین می کند.

آیا شکایت از والدین همیشه منجر به حبس آن ها می شود؟

لزوماً خیر. مجازات ها بسته به شدت جرم، میزان آسیب وارده، سوابق قبلی، و صلاحدید قاضی متفاوت است. در بسیاری از موارد، مجازات می تواند شامل جزای نقدی، پرداخت دیه، و یا حتی تعهد عدم تکرار جرم باشد. در جرایم سبک تر و در صورت گذشت شاکی و تعهد متهم، ممکن است مجازات حبس (به ویژه برای والدین) تخفیف یابد یا به مجازات های جایگزین حبس تبدیل شود. با این حال، در موارد جدی و تکرار خشونت، مجازات حبس نیز قابل اعمال است.

در صورت عدم تمایل به شکایت رسمی، چه راهکارهایی وجود دارد؟

اگر فرد تمایلی به شکایت رسمی ندارد، همچنان می تواند از روش های غیرقضایی برای حل مشکل استفاده کند. این راهکارها شامل مشاوره خانوادگی با حضور متخصص، مداخله شخص ثالث قابل اعتماد (مانند بزرگان فامیل یا مشاورین مذهبی)، یا تماس با اورژانس اجتماعی (۱۲۳) برای دریافت مشاوره و خدمات حمایتی بدون ورود مستقیم به فرآیند قضایی است. هدف اصلی این روش ها، کاهش خشونت و بهبود روابط خانوادگی است.

مهلت قانونی برای طرح شکایت بابت آزار جسمی چقدر است؟

در جرایم قابل گذشت، که بسیاری از موارد ضرب و جرح عمدی (در صورت عدم جنبه عمومی) در این دسته قرار می گیرند، معمولاً شاکی تا یک سال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم مهلت دارد تا شکایت خود را مطرح کند. با این حال، در جرایم دارای جنبه عمومی، مانند کودک آزاری شدید که مخل نظم عمومی است، مهلت خاصی برای طرح شکایت وجود ندارد و دادستان می تواند حتی بدون شکایت شاکی نیز پرونده را پیگیری کند. توصیه می شود در اسرع وقت پس از وقوع آزار، اقدام به پیگیری قانونی شود.

اگر والدین به تهدیدات خود ادامه دهند، چه باید کرد؟

تهدید به آسیب جسمانی یا روانی، خود یک جرم مستقل محسوب می شود. در صورت ادامه تهدیدات، به ویژه پس از طرح شکایت یا تلاش برای مداخله، لازم است مدارک مربوط به تهدیدات (مانند پیامک، ضبط صدا) جمع آوری و به مراجع قضایی یا اورژانس اجتماعی ارائه شود. این مدارک می توانند به عنوان شواهد جدید به پرونده اضافه شوند و قاضی را در صدور قرار تأمین مناسب (مانند قرار منع تعرض) یا تشدید مجازات یاری رسانند. حفظ ارتباط با نهادهای حمایتی و عدم سکوت در برابر تهدیدات، بسیار مهم است.

نتیجه گیری

خشونت فیزیکی والدین علیه فرزندان، چه خردسال و چه بزرگسال، پدیده ای غیرقابل قبول است که پیامدهای قانونی، روانشناختی و اجتماعی گسترده ای را به دنبال دارد. قوانین جمهوری اسلامی ایران، به ویژه قانون حمایت از اطفال و نوجوانان و قانون مجازات اسلامی، حقوق فرزندان را در برابر هرگونه آزار و اذیت تضمین کرده و برای متخلفان مجازات هایی را در نظر گرفته اند. تمایز قائل شدن بین تنبیه سازنده و آزار مخرب، از اصول اساسی است که والدین باید به آن توجه کنند.

برای قربانیان این نوع خشونت، دانستن حقوق خود، جمع آوری مستندات دقیق، و آگاهی از مراجع حمایتی نظیر اورژانس اجتماعی (۱۲۳) و سازمان بهزیستی، گام های اولیه و حیاتی برای خروج از چرخه خشونت و احقاق حقوق است. فرزندان بزرگسال نیز، با بهره مندی از استقلال حقوقی، می توانند مانند هر شهروند دیگری از والدین خود شکایت کرده و از حمایت قانون بهره مند شوند. در این مسیر، حمایت های روانشناختی و اجتماعی برای ترمیم آسیب ها و بازسازی زندگی بسیار ضروری است. سکوت در برابر خشونت، تنها به تداوم آن دامن می زند.

اگر شما یا فردی که می شناسید قربانی خشونت خانگی هستید، سکوت نکنید. با شماره ۱۲۳ اورژانس اجتماعی تماس بگیرید یا برای دریافت مشاوره حقوقی و روانشناختی اقدام کنید. حق شما داشتن زندگی امن و با کرامت است.