قانون جدید فرزند خواندگی

قانون جدید فرزند خواندگی، با محوریت قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست مصوب ۱۳۹۲ و آیین نامه اجرایی سال ۱۳۹۵، تحولات چشمگیری در راستای حمایت از کودکان و تسهیل فرآیند سرپرستی ایجاد کرده است. این قانون با هدف تامین منافع عالیه کودکان و پاسخگویی به نیازهای جامعه، شرایط و ضوابط سرپرستی را به روزرسانی کرده و دایره متقاضیان را گسترش داده است. در این مقاله به بررسی جامع ابعاد مختلف این قانون و نوآوری های آن می پردازیم.

مفهوم فرزندخواندگی و تمایزات حقوقی آن

فرزندخواندگی به عنوان یک نهاد حقوقی، رابطه ای است که در آن فرد یا افرادی، سرپرستی حقوقی، عاطفی و تربیتی کودکی را که از نظر زیستی فرزند آنان نیست، بر عهده می گیرند. این رابطه با حکم دادگاه صالح و تحت نظارت سازمان بهزیستی برقرار می شود و هدف اصلی آن، فراهم آوردن محیطی پایدار و خانواده محور برای رشد و بالندگی کودکان بی سرپرست یا بدسرپرست است.

تمایز فرزندخواندگی از سایر مفاهیم حقوقی مانند حضانت و قیمومت حائز اهمیت است:

• حضانت: به نگهداری و تربیت فرزند توسط پدر و مادر یا اشخاص ذیصلاح اطلاق می شود و رابطه ای موقت و ناظر بر امور تربیتی است که نسب خونی را از بین نمی برد.
• قیمومت: زمانی که فردی فاقد ولی قهری (پدر یا جد پدری) باشد یا ولی قهری صلاحیت لازم را نداشته باشد، دادگاه فردی را به عنوان قیم برای اداره امور مالی و گاهی نگهداری طفل تعیین می کند. قیمومت نیز رابطه نسبی را ایجاد نمی کند و دایره اختیارات آن مشخص است.

در مقابل، فرزندخواندگی با ایجاد یک رابطه حقوقی شبه خانوادگی، سرپرست را مکلف به ایفای تمامی تعهدات والدین نسبت به فرزند می کند و کودک نیز از حقوق و مزایای مشابه فرزند زیستی، به جز ارث، بهره مند می شود. هدف قانون گذار از این تمایز، اطمینان از قرار گرفتن کودک در کانون گرم خانواده و برخورداری از حمایت های جامع است.

تحولات کلیدی در قانون جدید فرزندخواندگی: ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۵

قانون جدید فرزند خواندگی عمدتاً برگرفته از «قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست مصوب ۱۳۹۲» و «آیین نامه اجرایی مصوب ۱۳۹۵ هیئت وزیران» است. این قوانین با هدف روزآمدسازی، رفع نواقص و افزایش کارایی سیستم فرزندخواندگی در ایران، تغییرات بنیادینی را نسبت به قوانین پیشین، به ویژه قانون سال ۱۳۵۳، به ارمغان آورده اند. تمرکز اصلی این قانون بر تامین منافع عالیه کودکان و تسهیل فرآیند سرپرستی با حفظ چارچوب های شرعی و قانونی است.

گسترش دایره متقاضیان سرپرستی

یکی از مهم ترین نوآوری های قانون جدید فرزند خواندگی، گسترش دامنه افرادی است که می توانند متقاضی سرپرستی شوند. در حالی که قانون پیشین عمدتاً زوجین بدون فرزند را مخاطب قرار می داد، قانون ۱۳۹۲ امکان سرپرستی را به گروه های بیشتری اعطا کرده است:

• زنان و دختران مجرد بالای سی سال: این گروه از متقاضیان، در صورتی که واجد شرایط عمومی باشند، می توانند منحصراً سرپرستی کودکان دختر را بر عهده بگیرند. این امکان با هدف حمایت از کودکان دختر بی سرپرست و فراهم آوردن فرصت های بیشتر برای این کودکان ایجاد شده است.
• زوجین دارای فرزند بیولوژیک: بر خلاف گذشته، زوجینی که از قبل فرزند زیستی دارند نیز می توانند با رعایت شرایط خاصی، متقاضی فرزندخواندگی شوند. این امر نشان دهنده تغییر رویکرد از صرفاً جبران ناتوانی در فرزندآوری به سمت حمایت گسترده تر از کودکان نیازمند سرپرستی است.

این تغییرات، فرصت های بی شماری برای کودکان فراهم می آورد تا در محیط خانواده رشد کنند و از محبت و حمایت بهره مند شوند.

افزایش حداکثر سن فرزندخوانده

در قانون جدید، حداکثر سن کودکان و نوجوانانی که می توانند به سرپرستی واگذار شوند، از ۱۲ سال به ۱۶ سال افزایش یافته است. این تغییر به سازمان بهزیستی و دادگاه ها اجازه می دهد تا طیف وسیع تری از کودکان و نوجوانان نیازمند را تحت پوشش فرزندخواندگی قرار دهند. این امر به ویژه برای نوجوانانی که در سنین بالاتر در مراکز نگهداری بهزیستی هستند و شانس کمتری برای جذب در خانواده ها دارند، حائز اهمیت است.

تغییر در تعهدات مالی سرپرست

یکی از تحولات اساسی و بسیار مهم در قانون جدید فرزند خواندگی، بازنگری در شیوه تعهدات مالی سرپرست است. در گذشته، الزام به تملیک یک سوم اموال سرپرست به نفع فرزندخوانده وجود داشت که در عمل با چالش هایی روبرو بود. در قانون جدید، این تعهد انعطاف پذیرتر شده و جایگزین هایی برای آن در نظر گرفته شده است:

• تضمین عینی: سرپرست می تواند تضمین های مالی مشخصی را ارائه دهد.
• تملیک بخشی از اموال: به تشخیص دادگاه، بخشی از اموال یا حقوق به نفع فرزندخوانده تملیک می شود.
• بیمه عمر به نفع فرزندخوانده: سرپرست یا سرپرستان موظفند با نظر سازمان بهزیستی، خود را نزد یکی از شرکت های بیمه به نفع فرزندخوانده بیمه عمر کنند تا در صورت فوت سرپرست، پشتوانه مالی برای کودک وجود داشته باشد. حداقل سرمایه بیمه عمر با توجه به شرایط جامعه و نیازهای آتی کودک یا نوجوان تعیین می شود.

این رویکرد جدید، با حفظ پشتوانه مالی برای فرزندخوانده، فرآیند سرپرستی را برای متقاضیان آسان تر و عملی تر ساخته است و بهزیستی می تواند موارد استثناء را نیز به دادگاه گزارش دهد.

ملاحظات مذهبی و ملیتی در سرپرستی

قانون جدید فرزند خواندگی، ضوابط مشخصی را برای سرپرستی کودکان ایرانی توسط اتباع خارجی و همچنین ملاحظات مذهبی تعیین کرده است. سرپرستی اطفال ایرانی عمدتاً به اتباع ایران سپرده خواهد شد و زنان ایرانی که همسر خارجی دارند، نمی توانند متقاضی سرپرستی باشند، مگر آنکه همسر خارجی تابعیت ایرانی نیز داشته باشد. در خصوص ملاحظات مذهبی، متقاضیان باید به یکی از ادیان رسمی کشور (مندرج در قانون اساسی) اعتقاد داشته باشند. با این حال، در موارد خاص و با رعایت مصلحت کودک و نظر بهزیستی، امکان سرپرستی کودکان مسلمان توسط والدین غیرمسلمان و برعکس نیز ممکن است بررسی شود، اما اولویت با رعایت هم دینی است.

ثبت احوال و شناسنامه فرزندخوانده

پس از صدور حکم قطعی سرپرستی، اداره ثبت احوال مکلف است شناسنامه جدیدی برای کودک یا نوجوان صادر کند. در این شناسنامه، نام و نام خانوادگی سرپرست یا زوجین سرپرست درج می شود. همچنین، در قسمت توضیحات، مفاد حکم سرپرستی و نام و نام خانوادگی والدین واقعی (در صورت مشخص بودن) قید می گردد تا هویت اصلی کودک حفظ شود. اداره ثبت احوال موظف است سوابق هویت واقعی طفل را نیز در پرونده وی حفظ کند.

یکی از مهم ترین حقوق فرزندخوانده، حق آگاهی از هویت واقعی خود پس از رسیدن به سن ۱۸ سالگی است. در این سن، وی می تواند درخواست صدور شناسنامه جدید با درج نام والدین واقعی یا نام خانوادگی مورد نظر خود را (در صورت نامعلوم بودن والدین واقعی) از اداره ثبت احوال بنماید. این حق به فرزندخوانده کمک می کند تا هویت خود را کامل تر درک کرده و ارتباط خود را با ریشه های خانوادگی خویش بازشناسد.

در صورتی که سرپرست، زن یا دختر مجرد باشد، شناسنامه کودک با مشخصات سجلی سرپرست منحصر و نام کوچک پدر فرضی (به پیشنهاد سرپرست) صادر خواهد شد. این تدابیر با هدف ادغام کامل کودک در خانواده جدید و در عین حال حفظ حقوق هویتی وی اتخاذ شده است.

وضعیت فرزندخوانده پس از فوت یا طلاق سرپرستان

قانون جدید فرزند خواندگی، پیش بینی های لازم را برای حمایت از فرزندخوانده در شرایطی نظیر فوت یا طلاق سرپرستان نیز انجام داده است. در صورت فوت سرپرست یا سرپرستان، فرزندخوانده در حکم افراد تحت تکفل متوفی محسوب شده و صندوق بازنشستگی ذی ربط مکلف است تا زمان تعیین سرپرست جدید، مزایای مستمری وظیفه بازماندگان را به وی پرداخت کند. این امر تضمین می کند که کودک در چنین شرایط حساسی، از پشتوانه مالی لازم برخوردار باشد.

در صورت طلاق سرپرستان یا زندگی مستقل هر یک از آنها، دادگاه می تواند با درخواست سازمان بهزیستی و رعایت مصلحت کودک، سرپرستی را به یکی از زوجین یا شخص ثالث واگذار کند. در این تصمیم گیری، نظر کودکان بالغ نیز مورد توجه قرار می گیرد. همچنین، در صورتی که سرپرست منحصر (زن مجرد) ازدواج کند، مشخصات فرد مورد نظر باید به دادگاه اعلام شود تا دادگاه با نظر بهزیستی، در مورد ادامه سرپرستی به صورت مشترک یا فسخ آن تصمیم گیری کند.

شرایط متقاضیان فرزندخواندگی بر اساس قانون جدید

قانون جدید فرزند خواندگی، دایره وسیعی از افراد و خانواده ها را برای سرپرستی کودکان واجد شرایط در نظر گرفته است. ماده ۵ قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست، به تفصیل شرایط متقاضیان را برشمرده است:

زوجین بدون فرزند

زوجین بدون فرزند همواره در اولویت سرپرستی قرار داشته اند. شرایط اختصاصی این گروه عبارتند از:

• حداقل پنج سال از تاریخ ازدواج دائم آن ها گذشته باشد.
• از این ازدواج صاحب فرزند نشده باشند.
• حداقل یکی از زوجین بیش از سی سال سن داشته باشد.

یک استثناء مهم: چنانچه به تشخیص سازمان پزشکی قانونی، امکان بچه دار شدن زوجین وجود نداشته باشد، شرط پنج سال از ازدواج ساقط می شود و آن ها می توانند زودتر اقدام به درخواست سرپرستی کنند.

زوجین دارای فرزند

قانون جدید، امکان سرپرستی را برای زوجین دارای فرزند نیز فراهم کرده است، با این شرایط:

• حداقل یکی از زوجین بیش از سی سال سن داشته باشد.
• رعایت تناسب سنی میان فرزندان بیولوژیک متقاضیان و کودک تحت سرپرستی الزامی است.
• واگذاری کودک غیرهمجنس با فرزندان زیستی متقاضیان بلامانع است.
• در صورتی که متقاضیان سه فرزند زیستی داشته باشند که با آن ها زندگی می کنند، صرفاً می توانند یک کودک دیگر را به سرپرستی بپذیرند. مگر آن که کودکان تحت سرپرستی خواهر و برادر باشند.

زنان و دختران مجرد

امکان سرپرستی برای زنان و دختران مجرد نیز از نوآوری های مهم قانون جدید فرزند خواندگی است. شرایط اختصاصی این گروه شامل موارد زیر است:

• حداقل سی سال سن داشته باشند.
• منحصراً حق سرپرستی کودکان دختر را خواهند داشت، مگر در موارد خاص خویشاوندی (مانند سرپرستی خواهرزاده یا برادرزاده پسر).
• باید دارای محل سکونت مستقل باشند (اعم از ملکی یا استیجاری). اگر در منزلی با اعضای خانواده زندگی می کنند، منزل باید دارای امکانات رفاهی کافی برای کودک باشد و اعضای خانواده نیز مورد بررسی قرار می گیرند.

مردان مجرد بر اساس قانون فعلی، امکان درخواست فرزندخواندگی را ندارند.

اولویت بندی در واگذاری کودک

سازمان بهزیستی و دادگاه ها در فرآیند واگذاری کودک، اولویت های مشخصی را در نظر می گیرند تا بهترین تطابق میان کودک و خانواده ایجاد شود. این اولویت ها به ترتیب عبارتند از:

1. زن و شوهر بدون فرزند.
2. زنان و دختران بدون شوهر فاقد فرزند (برای کودکان دختر).
3. زن و شوهر دارای فرزند.
4. متقاضیان کمتر از پنجاه سال سن نسبت به متقاضیان مسن تر.
5. متقاضیانی که با کودک یا نوجوان تحت سرپرستی رابطه خویشاوندی (نسبی یا سببی) دارند.
6. متقاضیانی که فرزندخوانده بیمار یا دارای نیازهای ویژه داشته اند و اکنون متقاضی فرزند دوم هستند (برای تشویق سرپرستی این کودکان).

موارد عدم صلاحیت و ممنوعیت ها

علاوه بر شرایط عمومی و اختصاصی، قانون موارد مشخصی را نیز برای عدم صلاحیت متقاضیان سرپرستی تعیین کرده است. برخی از این موارد عبارتند از:

• نداشتن صلاحیت اخلاقی.
• ابتلا به بیماری های واگیردار یا صعب العلاج.
• اعتیاد به مواد مخدر، روانگردان یا الکل.
• داشتن محکومیت جزایی موثر.
• عدم تمکن مالی کافی برای تامین هزینه های نگهداری و تربیت کودک.
• مردان مجرد (بر اساس قانون فعلی).
• اتباع خارجی که همسر ایرانی نداشته باشند و یا همسر ایرانی آن ها نیز تابعیت ایرانی نداشته باشد.

این ممنوعیت ها با هدف حفظ منافع عالیه کودک و تضمین محیطی امن و سالم برای رشد وی در نظر گرفته شده اند.

شرایط عمومی الزامی برای تمامی متقاضیان سرپرستی (ماده ۶ قانون)

صرف نظر از نوع متقاضی (زوجین بدون فرزند، دارای فرزند یا زنان مجرد)، تمامی درخواست کنندگان سرپرستی بر اساس ماده ۶ قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست، باید واجد شرایط عمومی زیر باشند تا صلاحیت آن ها برای سرپرستی احراز شود:

• تقیّد به انجام واجبات و ترک محرمات: این شرط ناظر بر رعایت مبانی اعتقادی و اخلاقی در زندگی متقاضیان است.
• عدم محکومیت جزایی موثر: متقاضیان نباید سابقه محکومیت جزایی موثری داشته باشند که سلامت روانی یا امنیتی کودک را به خطر اندازد.
• تمکن مالی و داشتن بیمه پایه اجتماعی: متقاضیان باید توانایی مالی لازم برای تامین هزینه های نگهداری، تربیت و تحصیل کودک را داشته باشند. این تمکن مالی با ابزارهایی مانند شغل پایدار، درآمد مکفی، و داشتن مسکن (ملکی یا استیجاری) سنجیده می شود. همچنین، داشتن بیمه پایه اجتماعی و درمانی برای متقاضیان الزامی است، زیرا کودک نیز باید تحت پوشش بیمه تکمیلی قرار گیرد. تمکن مالی یکی از زوجین نیز کفایت می کند.
• عدم حجر: متقاضی باید از نظر قانونی، اهلیت لازم برای انجام امور مالی و حقوقی خود را دارا باشد.
• سلامت جسمی و روانی لازم: توانایی عملی برای نگهداری و تربیت کودک یا نوجوان باید احراز شود.
• نداشتن اعتیاد: متقاضیان نباید به مواد مخدر، مواد روانگردان و الکل اعتیاد داشته باشند.
• صلاحیت اخلاقی: برخورداری از ویژگی های اخلاقی مطلوب و حسن شهرت در اجتماع.
• عدم ابتلا به بیماری های واگیردار یا صعب العلاج: این شرط برای حفظ سلامت جسمی کودک تحت سرپرستی ضروری است.
• اعتقاد به یکی از ادیان رسمی کشور: متقاضیان باید به یکی از ادیان شناخته شده در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اعتقاد داشته باشند.

احراز این شرایط توسط سازمان بهزیستی و سپس دادگاه، ضامن این است که کودک در محیطی امن، سالم و از نظر اخلاقی و تربیتی مناسب، رشد کند.

چه کودکانی مشمول قانون جدید فرزندخواندگی هستند؟

قانون جدید فرزند خواندگی، با هدف پوشش حداکثری کودکان نیازمند، دامنه کودکان مشمول سرپرستی را به دقت تعریف کرده است. این کودکان می توانند تا سن ۱۶ سالگی به سرپرستی واگذار شوند و شامل موارد زیر هستند:

1. کودکان بدون سرپرست: آن دسته از کودکانی که امکان شناخت هیچ یک از پدر، مادر و جد پدری آن ها وجود ندارد، یا پدر، مادر، جد پدری و وصی منصوب از سوی ولی قهری آن ها در قید حیات نباشند.
2. کودکان بدسرپرست: کودکانی که سرپرستی آن ها به موجب حکم مراجع صلاحیت دار به سازمان بهزیستی سپرده شده و تا دو سال از تاریخ سپردن آن ها به سازمان، پدر یا مادر یا جد پدری و وصی منصوب از سوی ولی قهری برای سرپرستی آنان مراجعه نکرده باشند.
3. کودکان با والدین فاقد صلاحیت: کودکانی که هیچ یک از پدر، مادر، جد پدری یا وصی منصوب از سوی ولی قهری آن ها صلاحیت سرپرستی را نداشته باشند و به تشخیص دادگاه صالح، این امر حتی با ضم امین یا ناظر نیز حاصل نشود.
4. کودکان با نیازهای ویژه: در مورد کودکان بیمار، معلول یا دارای نیازهای خاص، قانون تمهیدات ویژه ای را برای تسریع فرآیند سرپرستی و ارائه اولویت به متقاضیان پذیرنده این کودکان در نظر گرفته است.

این تقسیم بندی به بهزیستی و دادگاه کمک می کند تا با دقت و بر اساس موازین قانونی، مصلحت کودک را در نظر گرفته و تصمیم گیری مناسبی برای آینده او اتخاذ کنند.

فرآیند گام به گام فرزندخواندگی در قانون جدید

فرآیند درخواست و اعطای سرپرستی بر اساس قانون جدید فرزند خواندگی، یک مسیر حقوقی و اداری مشخص و چند مرحله ای دارد که با نظارت دقیق سازمان بهزیستی و قوه قضائیه انجام می شود. آشنایی با این مراحل برای متقاضیان ضروری است.

مرحله اول: ثبت درخواست در سازمان بهزیستی

نقطه آغازین فرآیند فرزندخواندگی، ثبت تقاضا در سازمان بهزیستی است. متقاضیان ایرانی مقیم ایران باید از طریق سامانه فرزندخواندگی به آدرس http://adoption.behzisti.net/ اقدام کنند. این سامانه پس از مطالعه و تایید قوانین و مقررات، از متقاضی می خواهد تا نوع درخواست خود (خانواده بدون فرزند، خانواده دارای فرزند، زن مجرد) را مشخص کرده و سپس اطلاعات هویتی و اقامتی خود را وارد نماید. در پایان ثبت نام، یک کد رهگیری برای پیگیری درخواست به متقاضی اعطا می شود.

مدارک لازم برای تشکیل پرونده فرزندخواندگی:

متقاضیان باید مدارک زیر را جهت بررسی به سازمان بهزیستی ارائه دهند:

• تصویر کلیه صفحات شناسنامه متقاضیان.
• تصویر کارت ملی متقاضیان.
• تصویر کارت پایان خدمت یا معافیت (برای آقایان).
• تصویر سند ازدواج (برای زوجین).
• تصویر آخرین مدرک تحصیلی متقاضیان.
• تصویر سند مالکیت یا مبایعه نامه منزل یا اجاره نامه معتبر.
• اصل یا تصویر گواهی اشتغال به کار یا تعیین میزان درآمد (حکم کارگزینی، فیش حقوقی، پروانه کسب و…).
• تصویر مدارک بیمه پایه اجتماعی.
• اصل گواهی پزشک متخصص زنان و زایمان مبنی بر عدم امکان بچه دار شدن (برای زوجین فاقد فرزندی که پنج سال از ازدواجشان نگذشته و می خواهند از اولویت اول برخوردار شوند؛ متعاقباً گواهی پزشکی قانونی نیز مورد نیاز است).

این مدارک پس از اعلام بهزیستی باید در یکی از دفاتر اسناد رسمی برابر اصل شوند.
برای ایرانیان مقیم خارج از کشور، تقاضانامه و مدارک مورد نیاز باید به سفارتخانه ها، کنسولگری ها یا دفاتر حفاظت منافع جمهوری اسلامی ایران تقدیم شود. این مراکز پس از تایید، مدارک را جهت اعلام به سازمان بهزیستی به وزارت امور خارجه ارسال می کنند.

مرحله دوم: بررسی های کارشناسی و معرفی به دادگاه

پس از ثبت درخواست و تکمیل مدارک، سازمان بهزیستی بهزیستی پرونده متقاضیان را از جنبه های مختلف (سنی، شغلی، تحصیلی، توان مالی، صلاحیت اخلاقی و روانی) مورد بررسی کارشناسی قرار می دهد. در این مرحله، با توجه به اولویت بندی های قانونی (که پیشتر ذکر شد) و همچنین نیازها و ویژگی های هر کودک، مناسب ترین متقاضی برای سرپرستی کودک انتخاب می شود. در صورتی که تطابق مناسبی یافت شود، بهزیستی حداکثر ظرف دو ماه، نظر کارشناسی خود را به دادگاه صالح ارائه می کند تا دادگاه نسبت به صدور قرار سرپرستی اقدام نماید.

مرحله سوم: دوره سرپرستی آزمایشی (شش ماهه)

با احراز شرایط متقاضی و تایید بهزیستی، دادگاه قرار سرپرستی آزمایشی شش ماهه را صادر می کند. این دوره، فرصتی برای انطباق کودک با خانواده جدید و ارزیابی شایستگی سرپرست است. در طول این شش ماه، سازمان بهزیستی نظارت مستمری بر وضعیت کودک و خانواده دارد و گزارش هایی را تهیه می کند. قرار سرپرستی آزمایشی به دادستان، متقاضی و سازمان ابلاغ می گردد.

در این دوره، دادگاه می تواند در صورت زوال یا عدم تحقق هر یک از شرایط قانونی، یا در صورت سوءرفتار سرپرست یا عدم انطباق کودک، به تقاضای دادستان، سرپرست یا سازمان بهزیستی، قرار صادره را فسخ و کودک را مسترد کند. این سازوکار حمایتی، از بروز مشکلات احتمالی برای کودک جلوگیری می کند.

مرحله چهارم: صدور حکم قطعی سرپرستی

پس از پایان موفقیت آمیز دوره سرپرستی آزمایشی و با تایید سازمان بهزیستی مبنی بر مناسب بودن محیط خانواده و انطباق کامل کودک، دادگاه با لحاظ نظر سازمان و رعایت مصالح مالی کودک، اقدام به صدور حکم قطعی سرپرستی می کند. این حکم به سرپرست، دادستان و سازمان بهزیستی ابلاغ می شود و از این پس، درخواست کننده به عنوان سرپرست رسمی و قانونی طفل شناخته می شود و تمامی حقوق و تکالیف پدر و مادر را نسبت به او بر عهده خواهد داشت.

حقوق و تکالیف سرپرست و فرزندخوانده در چارچوب قانون جدید

قانون جدید فرزند خواندگی، با هدف ایجاد یک رابطه پایدار و مسئولانه، حقوق و تکالیف متقابلی را برای سرپرست و فرزندخوانده تعریف کرده است که شباهت زیادی به رابطه والدین و فرزندان زیستی دارد.

تعهدات مالی و غیرمالی سرپرستان

سرپرست یا سرپرستان، مسئولیت های حقوقی و اخلاقی متعددی در قبال فرزندخوانده دارند. مهم ترین این تعهدات عبارتند از:

• نگهداری، تربیت و نفقه: سرپرست موظف است مانند والدین زیستی، کلیه هزینه های نگهداری، تربیت و تحصیل کودک را تامین کند و به او محبت و احترام متقابل بورزد.
• تضمین های مالی: بر اساس قانون جدید، دادگاه در صورتی حکم سرپرستی را صادر می کند که درخواست کننده، بخشی از اموال یا حقوق خود را به نفع فرزندخوانده تملیک کند (با تشخیص نوع و میزان توسط دادگاه) یا متعهد به تملیک در آینده شود. همچنین، سرپرست منحصر یا سرپرستان موظفند با نظر سازمان بهزیستی، خود را نزد یکی از شرکت های بیمه به نفع کودک یا نوجوان تحت سرپرستی «بیمه عمر» کنند. این بیمه عمر، حتی پس از فوت سرپرست نیز تا تعیین سرپرست جدید، هزینه های کودک را تامین می کند.

حقوق فرزندخوانده

فرزندخوانده نیز از حقوق و مزایای قانونی متعددی برخوردار است که برخی از آن ها عبارتند از:

• برخورداری از کلیه مزایای قانونی: کودک تحت سرپرستی، از زمان قرار سرپرستی آزمایشی، حسب مورد از کلیه مزایای قانونی مانند بیمه درمانی و بازنشستگی (در صورت فوت سرپرست و تحت شرایط مقرر) بهره مند می شود و در حکم افراد تحت تکفل سرپرست محسوب می گردد.
• نظارت مستمر بهزیستی: حتی پس از صدور حکم قطعی سرپرستی، سازمان بهزیستی کماکان موظف است بر روند تربیتی و شرایط کودک در خانواده نظارت کند تا از رعایت مصلحت وی اطمینان حاصل شود. این نظارت معمولاً توسط موسسات مراقبت خانواده محور صورت می گیرد.

وضعیت توارث فرزندخوانده

یکی از تفاوت های اصلی فرزندخواندگی با نسب طبیعی، عدم توارث (به ارث بردن) بین فرزندخوانده و سرپرست است. بر اساس قوانین فقهی و حقوقی ایران، رابطه توارث تنها از طریق نسب خونی (فرزند زیستی) یا سبب (ازدواج) برقرار می شود و فرزندخواندگی این رابطه را ایجاد نمی کند. با این حال، راه های جایگزین قانونی برای تامین آینده مالی فرزندخوانده وجود دارد:

• وصیت: سرپرست می تواند تا یک سوم اموال خود را به نفع فرزندخوانده وصیت کند.
• صلح: می توان بخشی از اموال را در قالب عقد صلح به فرزندخوانده منتقل کرد.
• هبه: سرپرست می تواند اموالی را در زمان حیات خود به فرزندخوانده هبه (بخشیدن) نماید.

این تدابیر به سرپرستان امکان می دهد تا با برنامه ریزی حقوقی، از نظر مالی نیز آینده فرزندخوانده خود را تضمین کنند.

جزئیات حقوقی و اداری مرتبط با فرزندخواندگی

فرزندخواندگی علاوه بر مراحل اصلی، شامل جزئیات حقوقی و اداری دیگری نیز می شود که اطلاع از آن ها برای متقاضیان و سرپرستان ضروری است.

صدور شناسنامه جدید و مسائل مربوط به آن

همان طور که ذکر شد، پس از صدور حکم قطعی سرپرستی، اداره ثبت احوال مکلف به صدور شناسنامه جدید برای فرزندخوانده است. این شناسنامه با درج نام سرپرست یا زوجین سرپرست به عنوان والدین و با نام خانوادگی آن ها صادر می شود. در قسمت توضیحات شناسنامه، اطلاعات حکم سرپرستی و نام والدین واقعی (در صورت مشخص بودن) قید می شود. این سوابق در پرونده اصلی طفل حفظ می گردد.

در صورتی که سرپرست، زن یا دختر مجرد باشد، شناسنامه کودک با مشخصات سجلی سرپرست و نام کوچک پدر فرضی (با پیشنهاد سرپرست) صادر خواهد شد. این تدابیر با هدف حفظ حریم خصوصی و هویت اجتماعی کودک، در کنار دسترسی وی به ریشه های واقعی خود در آینده، اتخاذ شده است. فرزندخوانده پس از ۱۸ سالگی حق درخواست تغییر نام خانوادگی به نام والدین واقعی یا نام خانوادگی منتخب خود را دارد.

صدور گذرنامه و خروج از کشور

صدور گذرنامه و خروج فرزندخوانده از کشور، منوط به موافقت سرپرست یا سرپرستان و همچنین موافقت دادستان است. دادستان پس از جلب نظر کارشناسی سازمان بهزیستی و با در نظر گرفتن مصلحت کودک، در این خصوص تصمیم گیری می کند. چنانچه خروج از کشور در دوره آزمایشی سرپرستی باشد، سرپرست موظف است تضمین مناسبی (مانند وثیقه) برای بازگشت کودک تا پایان دوره آزمایشی به دادستان بسپارد. سازمان بهزیستی نیز مکلف است از رعایت حقوق کودک در خارج از کشور اطمینان حاصل کند. در موارد ضروری و واجب (مانند سفر حج)، ممکن است نیاز به این تضمین نباشد، اما اطلاع رسانی به سازمان و دادستان الزامی است.

سرپرستی اموال فرزندخوانده

در صورتی که فرزندخوانده دارای اموالی باشد، اداره این اموال به سرپرست متقاضی فرزندخواندگی سپرده می شود، مشروط بر اینکه طفل فاقد ولی قهری (پدر یا جد پدری) باشد یا ولی قهری وی برای اداره اموال او شخصی را تعیین نکرده باشد. در چنین حالتی، مرجع قضائی صالح، قیمومت طفل را برای اداره اموالش بر عهده سرپرست قرار می دهد. این امر تضمین می کند که اموال کودک به درستی و در جهت منافع او مدیریت شود.

تعداد کودکان قابل سرپرستی

بر اساس قانون جدید فرزند خواندگی، متقاضیان به طور کلی نمی توانند بیش از دو کودک یا نوجوان را سرپرستی نمایند. با این حال، یک استثناء مهم برای این قانون وجود دارد: اگر کودکان یا نوجوانان تحت سرپرستی، اعضای یک خانواده (خواهر و برادر) باشند، می توانند بیش از دو نفر را نیز به سرپرستی گرفت. همچنین، اگر متقاضیان سه فرزند زیستی داشته باشند که با آن ها زندگی می کنند، صرفاً می توانند یک کودک دیگر را به سرپرستی بپذیرند، مگر آن که کودکان تحت سرپرستی خواهر و برادر باشند.
برای فرزندپذیری مجدد (پذیرش کودک دوم)، حداقل دو سال از تاریخ تحویل اولین کودک باید گذشته باشد. پذیرش پیش از این مدت، منوط به این است که کسی در لیست انتظار نباشد یا متقاضی، کودکی با ویژگی های خاص (مانند سن بالا، بیماری یا معلولیت) را بپذیرد که تقاضا برای او کمتر است. هر درخواست مجدد سرپرستی، به عنوان یک تقاضای مستقل بررسی می شود و باید تمامی فرآیندها از ابتدا طی گردد، ضمن اینکه وضعیت کودک قبلی نیز مورد ارزیابی قرار می گیرد.

فسخ حکم سرپرستی

حکم سرپرستی، در راستای حفظ مصلحت عالیه کودک، قابل فسخ است. دادستان و سازمان بهزیستی در صورت احراز ضرورت، مراتب را به دادگاه صالح اعلام می کنند. موارد فسخ حکم سرپرستی پس از اخذ نظر کارشناسی سازمان بهزیستی عبارتند از:

1. انتفای هر یک از شرایط عمومی ذکر شده برای سرپرست یا سرپرستان.
2. تقاضای سرپرست منحصر یا سرپرستان در صورتی که سوءرفتار کودک یا نوجوان برای آن ها غیرقابل تحمل باشد.
3. توافق طفل پس از رسیدن به سن رشد با سرپرست منحصر یا سرپرستان.
4. مشخص شدن پدر یا مادر یا جد پدری کودک یا نوجوان یا وصی منصوب از سوی ولی قهری، در صورتی که صلاحیت لازم برای سرپرستی را (ولو با ضم امین یا ناظر) دارا باشند.

در صورت فسخ حکم سرپرستی، تا زمان تعیین سرپرست یا سرپرستان جدید، تغییری در مشخصات سجلی فرد تحت سرپرستی ایجاد نخواهد شد.

دادگاه صالح و مدت زمان فرآیند

دادگاه صالح برای رسیدگی به امور سرپرستی، دادگاه محل اقامت درخواست کننده است. این دادگاه پس از تعیین سرپرست، رونوشت رأی را برای اطلاع و نظارت به سازمان بهزیستی ارسال می کند. اعتراض به آراء صادره تابع قوانین و مقررات آیین دادرسی خواهد بود.

تعیین زمان دقیق برای فرآیند سرپرستی دشوار است، زیرا عوامل متعددی بر آن تأثیر می گذارند. از جمله:

• تعداد متقاضیان و کودکان: معمولاً تعداد متقاضیان (به ویژه برای کودکان شیرخوار و دختر) بیشتر از تعداد کودکان واجد شرایط است.
• ویژگی های کودک مورد تقاضا: بسیاری از متقاضیان طالب کودکان شیرخوار، سالم و بدون سرپرست هستند، در حالی که بخش قابل توجهی از کودکان در بهزیستی، بدسرپرست بوده یا دارای نیازهای ویژه هستند.
• مراحل قانونی: بررسی صلاحیت والدین واقعی کودکان بدسرپرست توسط مراجع قضایی زمان بر است.

اگر شرایط متقاضی مورد تایید بهزیستی باشد و در حال حاضر کودک متناسبی وجود نداشته باشد، امکان قرار گرفتن در لیست انتظار وجود دارد.

نظارت پس از اعطای سرپرستی و وضعیت در فوت یا طلاق سرپرستان

سازمان بهزیستی پس از صدور حکم قطعی سرپرستی، نظارت خود را بر روند تربیتی و شرایط کودک در خانواده جدید ادامه می دهد. این نظارت معمولاً از طریق مؤسسات مراقبت خانواده محور که با مجوز بهزیستی فعالیت می کنند، انجام می شود. هدف از این نظارت، اطمینان از رفاه و سلامت جسمی و روانی کودک و رعایت تمامی حقوق او است.

در صورت فوت سرپرست منحصر یا هر یک از سرپرستان، فرزندخوانده از مزایای مستمری وظیفه بازماندگان بهره مند خواهد شد تا سرپرست جدید تعیین شود. این امر به ویژه از طریق «بیمه عمر به نفع فرزندخوانده» که قانون جدید بر آن تاکید دارد، تضمین می شود.

چنانچه طلاق بین سرپرستان رخ دهد یا سرپرست منحصر ازدواج مجدد کند، دادگاه با درخواست سازمان بهزیستی و رعایت مصلحت کودک (و نظر کودکان بالغ)، سرپرستی را به یکی از زوجین یا شخص ثالث واگذار می کند. در صورت ازدواج سرپرست منحصر، مشخصات همسر جدید باید به دادگاه اعلام شود تا دادگاه در مورد ادامه سرپرستی به صورت مشترک یا فسخ آن تصمیم گیری کند.

سرپرستی طفل یافته شده

متقاضیانی که طفلی را می یابند، موظفند مراتب را در اسرع وقت به ادارات بهزیستی محل یافتن طفل اعلام کنند. بهزیستی نیز مکلف است موضوع را به همراه مدارک و گزارش های لازم برای اثبات ادعای یابنده به مراجع قضایی منعکس نماید. پس از اثبات ادعای یابنده در دادگاه و در صورتی که یابنده متقاضی سرپرستی و واجد شرایط قانونی باشد، با رعایت فرایند ثبت درخواست و اولویت ها، در اولویت واگذاری سرپرستی قرار می گیرد.

تا زمان تکمیل تحقیقات و طی مراحل قانونی، کودک یا نوجوان با معرفی دادگاه صالح، تحت نگهداری سازمان بهزیستی قرار می گیرد. در موارد اضطراری که مصلحت عالیه کودک اقتضا می کند، بهزیستی می تواند به صورت موقت کودک را نزد یابنده یا در مراکز خود نگهداری کند و سپس موضوع را به دادگاه گزارش دهد.

نتیجه گیری: چشم انداز آینده فرزندخواندگی در ایران

قانون جدید فرزند خواندگی، گامی بلند و اساسی در جهت حمایت همه جانبه از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست در ایران محسوب می شود. این قانون با فراهم آوردن امکان سرپرستی برای گروه های بیشتری از متقاضیان، انعطاف پذیری در تعهدات مالی و در نظر گرفتن ابعاد مختلف حقوقی و اجتماعی، تلاش کرده است تا بهترین بستر را برای رشد و بالندگی این کودکان در کانون گرم خانواده فراهم آورد.

تحولات ایجاد شده، نه تنها به رفع بخشی از نیازهای عاطفی و تربیتی کودکان کمک می کند، بلکه به جامعه نیز در مسیر پایداری و انسجام اجتماعی یاری می رساند. با این حال، پیچیدگی های حقوقی و اداری این فرآیند، لزوم آگاهی و دقت متقاضیان را دوچندان می کند. توصیه می شود تمامی علاقه مندان به فرزندخواندگی، قبل از هر اقدامی، با کارشناسان حقوقی متخصص در این حوزه مشورت نمایند تا فرآیند را با آگاهی کامل و به بهترین شکل ممکن طی کنند و به تمامی حقوق و تکالیف خود واقف باشند.